Foin-Sa’e Sira Tenke Hatene Prezerva Istória no Proteze Memória Funu Na’in sira Nian

PM Xanana lori veterana Kasian iha ambitu serimonia lansamentu livru kona-bá “Vida da rezistensia” iha Arquivo Museu Rezisténsia Timorense (AMRT), Díli, Segunda (18/05/2026).

Díli, 18 Maiu 2026 (RAFA.tl)- Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, husu ba foin-sa’e sira tenke hatene prezerva  istória Timor-Leste nian no proteze memória eroi sira ne’ebé sakrifika an ba pátria hodi halakan nafatin “ahi ukun an nian”.

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão iha nia diskursu iha serimónia lansamentu livru kona-bá “Vida da rezistensia” iha Arquivo Museu Rezisténsia Timorense (AMRT), Díli, Segunda (18/05/2026), informa loron 20 Maiu, la’ós de’it loron istóriku ida, maibé sai hanesan prova ida katak nasaun ida maske ki’ik bele hetan vitoria boot bainhira nia luta ho aten-brani ho konsensia tomak ho unidade nasionál no ho domin boot ba pátria.

“Ohin, ita laselebra de’it independénsia Estadu nian, maibé ita selebra liu-liu sobrevivénsia nasaun ida nian no ita selebra vitória memoria nian no vitória esperansa nian hasoru tauk no vitória dignidade umana hasoru ho presaun durante sekulu kolonializasaun ho tinan 24 okupasaun nian, povu Timor terus boot tanba lakon buat barak no ema barak to’o ohin loron lori nafatin fitar boot husi kedas tempu uluk fitar ne’ebe bele haré no labele hare, barak mós lakon vida,” Xanana Gusmão hateten.

Ho hanoin sira ne’e hotu, Xanana hatutan, tenke rekoñese katak iha buat ida ne’ebé povu nunka lakon mak klamar nasaun ne’e nian. Tanba Timor-Leste nunka rende maske inimigu serka metin. Tanba ne’e husu ba joven sira, luta ba independénsia la hotu iha 2002, maibé luta ida ne’e kontinua loron-loron hodi eduka  nia joven sira prezerva Timor nia istória no  proteze momoria kona-bá sira ne’ebé sakrifika an ba pátria.

Soberania total nasaun ida nian depende mós ba nia kapasidade atu afirma ninia fronteira tomak rai nian no tasi nian, atu afirma ninia dezenvolvimentu, identidade no memoria istórika.

AMRT koalia kona-bá primeira rezistensia mak rezistensia armada, klandistina no diplomatika, maibé tuir Xanana iha mós hanoin katak tenke ko’alia mós segunda rezistensia luta permanente ba soberania apsoluta Timor-Leste nian. Tanba luta ba delimitasaun integral fronteira ba afirmasaun plena Estadu direitu demokrátiku no defeza soberania nasional iha ligasaun klean ho espiritu Maubae.

“Arkiva Muzeu Rezisténsia Timorense iha misaun importante ida ba futuru nasaun ida ne’e nian tanba muzeu la rai de’it dokumentu sentivu, fotografia no objetu istóriku, maibé muzeu ne’e rai hela rezisténsia Timorense nia klamar no uma lulik memoria nasionál nian ne’ebé ita nia bei-ala sira nia klamar hakmahon an ba ne’ebé moris nafatin espritu husi sira ne’ebe saran buat hotu ba liberdade Timor-Leste nian,” Xanana Gusmão esplika.

Iha fatin hanesan, Diretór Muzeun Arkivu Museolojia, Mateus Campos Pinto, hateten iha roman MORIS HI’AS nian ne’e, Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timorense, hakrabit-an iha loron internasional muzeu, hakarak realiza espozisaun ida, ne’ebé serve nu’udar ponte ba diálogu, la’os deit atu konta istória, maibé atu hafoun hikas juramentu ida ba liberdade, nu’udar sasin hosi mehi no esperansa ne’ebé nunka mate ba rai doben, Timor-Leste.

Timor-Leste hamriik la’ós hosi buat baibain, maibé nia hari’i hosi memória ne’ebé la’os baibain, tan nia povu hatene katak dignidade mak sasukat ba moris, no liberdade mak direitu ne’ebé sagradu, hosi lalenok sakrifisiu nian ne’ebé nunka lakon ba nia soberania.

Soberania ne’e, la’ós buat kmanek ida ne’ebé monu hosi lalehan, maibé nia mak rezultadu hosi povu ida nebe Le’ut Metin Nia Kuda Talin, Sudi Mutuk Nia Forsa no Homan Mutuk Nia Neon hodi hakilar, mate ka moris, ukun rasik-an.

“Iha liras expozisaun ida ne’e, hosi liman karuk no loos, ita sei hakat liu hosi tempu, hodi hateke ba figura hosi ita nia Xefe Estadu no Xefe Governu sira, ne’ebé ho sira nia matenek no aten-brani lori ona ita nia povu sai hosi nakukun naruk funu nian to’o ohin loron. Bainhira ita hateke besik ba sira nia oin, ita sei haré hetan mundansa estratéjika transformal rai ne’e nian, hosi kedas tinan 1975 too tinan 2026,” Mateus Campos Pinto hateten.

Nia haktuir iha expozisaun ida ne’e mós,  sei haré oinsé nasaun ida ne’e harii hosi ahi-kdesan. Bainhira kalohan nakukun hosi tinan 24 nian nakfera, la simu naroman ho haksolok ne’ebé kompletu, maibé  simu fali eransa neʼebé sai tiha ona rai-rahun. Hakat iha sidade sira ne’ebé be motuk, la’ós nu’udar vítima ne’ebé lakon esperansa, maibé nu’udar arkitetu ba mehi foun ida hodi buka fali abut hosi dignidade ne’ebé dudu hosi naroman libertasaun nian.

“Ita-nia soberania moris hikas ona ba dala-24. Ida-ne’e la’ós de’it númeru ne’ebé ita konta kada tinan, maibé ida ne’e mak kna’ar no responsabilidade boot ida ba ita hotu neʼebé ohin loron moris iha rai ne’ebé livre. Ba ita ne’ebé la sente todan hosi nakukun okupasaun nian, no ba ita ne’ebé la sente terus hodi sosa direitu ba autodeterminasaun, ita, iha dever moral  atu labele husik sakrifisiu sira-ne’e monu ba rai,” nia tenik.

Bandeira RDTL ha’e símbolu supremu hosi soberania nian ne’ebé dada sa’e iha loron 20 Maiu 2002 liubá. Bainhira kalohan Timor nian nakloke ba mundu, Tasi-tolu mak sai sasin ba bandeira neʼebé sa’e neneik ba leten, dudu hosi kbi’it klamar sira ne’ebé mate iha nakukun laran, akompaña ho lian Pátria Pátria nian. Bainhira haré Bandeira  RDTL semo ho livre, ksolok mate-wen nian suli la tada tuir.Iha momentu ne’ebá, buat ne’ebé sa’e hamutuk ho bandeira mak dignidade Povu Maubere nian, ne’ebé durante tinan 450 no tinan 24 subar iha nakukun laran.

Jornalista:  Elio dos Santos/Editór: Vito Salvadór