Komisaun Funsaun Públika Trata Portugés Hanesan “Lian Estranjeiru” iha Proposta Reforma Funsaun Públika

Edifisiu CFP. Imajen/dok.CFP

Díli, 02 Jullu 2026 (RAFA.TL) – Proposta reforma administrasaun públika husi Komisaun Funsaun Públika (CFP) aborda lian portugés nu’udar “lian estranjeiru” ne’ebé ezije ba pelumenus kategoria profisionál tolu.

Formulasaun lolós iha Tetum mosu iha pelo menus tabela tolu husi kategoría funsionál hitu ne’ebé deskreve iha dokumentu – Servisu Jerál (Nível SG1–SG9), Asistente 1 (Nível AS5–AS15) no Asistente 2 (Nível AS10–AS20): “Abilidade atu ko’alia lian estranjeiru (Inglés no Portugés).”

Informasaun inklui iha “Dokumentu Polítika – Rejime Karreira Únika – Administrasaun Públika Timor-Leste,” ne’ebé RAFA.TL asesu (hamutuk ho aneksu suplementár sira seluk), finansia no dezenvolve husi Governu Austrália, ho apoiu hosi konsultór Indonézia, Kanadá, no Austrália, hosi ekipa ida hosi Komisaun Funsaun Públika (CFP).

Iha Kapítulu II husi dokumentu ne’e, iha seksaun ne’ebé dedika ba deskrisaun detalladu kona-ba kompeténsia téknika ne’ebé ezije ba kategoría profisionál ida-idak iha funsaun públika Timor-Leste nian, lian portugés lista hamutuk ho lian inglês hanesan “lian estranjeiru”.

Rekorda katak Konstituisaun defini Tétum no Portugés nu’udar lian ofisiál no Inglés ho lian Indonézia nu’udar lian serbisu nian.

Iha kontestu ida-ne’e, lian portugés la’ós lian estranjeiru iha Timor-Leste. Portugés mak lian ofisiál Estadu  ida nian moos depois de Tétum, no mos sai lian báziku ba diploma legál hotu-hotu. Lian ne’e uza iha tribunál sira, iha administrasaun públika formál, no, hafoin aprovasaun Lei Baze Sistema Edukasaun nian, sai mos lian instrusaun ida iha sistema edukasaun.

Orijen provável husi sala ida-ne’e mak iha prosesu preparasaun dokumentu nian, tanba testu ne’e dezenvolve husi ekipa konjunta ida ne’ebé kompostu husi konsultór estranjeiru sira no tékniku timoroan sira.

Karik tabela kompeténsia hetan aprovasaun ho formulasaun ida-ne’e no inkorpora iha regulamentu Karreira Únika, bele avalia Portugés nu’udar kompeténsia “lian estranjeiru” iha prosesu avaliasaun no dezenvolvimentu funsionáriu públiku Timor-Leste nian.

Ida-ne’e signifika katak koñesimentu lian portugés sei trata hanesan kompeténsia adisionál no opsionál — hanesan bónus ida — la’ós hanesan Konstituisaun determina: kompeténsia iha  lian ofisiál Estadu nian, ne’ebé tuir loloos tenke sai rekizitu obrigatóriu no esensiál ba funsionáriu ida-idak ne’ebé serbí Estadu Timor-Leste.

Diferensa ida-ne’e iha implikasaun prátika ba avaliasaun dezempeñu, ba kritériu promosaun no progresaun iha karreira, no ba definisaun rekizitu mínimu ba kada pozisaun.

Iha sistema ida ne’ebé subsídiu kompeténsia (selu tuir kompeténsia ema nian) fó rekompensa ba dezenvolvimentu abilidade adisionál, klasifikasaun lian portugés hanesan “lian estranjeiru” bele kria insentivu finanseiru ne’ebé la loos.

Funsionáriu sira ne’ebé aprende lian portugés sei hetan rekompensa hanesan de’it ho sira ne’ebé aprende lian inglês ka lian estranjeiru seluk, iha fatin atu hetan rekoñesimentu tanba sira hetan kompeténsia iha ida husi lian ofisiál Estadu nian, ne’ebé Konstituisaun determina katak tenke domina husi ema ne’ebé servisu ba Estadu.

Oras ne’e daudaun, Estatutu Funsaun Públika estipula katak funsionáriu públiku sira tenke uza no promove Portugés no Tetum nu’udar lian Administrasaun Públika nian.”

Reportajen Ekipa Rafa.tl