Noticias

MS Hala’o Semináriu Sientífiku Ba Dala-V Hodi Haforsa Sistema Saúde

todayNovember 21, 2026 7

Background
share close

Díli, 21 Novembru 2026 (RAFA)- Ministériu Saúde (MS) liuhusi Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste (INSPTL) hala’o semináriu sientífiku ba dala-V atu haforsa sistema saúde nasionál liuhusi produsaun no utilizasaun evidénsia sientífika ba dezenvolvimentu setór saúde iha Timor-Leste.

Vise-Ministru ba Fortalesimentu Institusionál Saúde, José dos Reis Magno, iha hatete peskiza sientífika iha importánsia boot ba dezenvolvimentu nasaun, liuliu iha setór saúde presiza hametin sistema saúde iha Timor-Leste

“Peskiza sientífika nu’udar baze prinsipál ba dezenvolvimentu sustentável.  Peskiza la’ós de’it atividade atu produs koñesimentu akadémiku. Maibé mós nu’udar instrumentu estratéjiku atu komprende realidade, identifika problema, buka solusaun no apoia prosesu foti desizaun ne’ebé bazeia ba evidénsia,” Vise-Ministru José dos Reis Magno hateten iha nia intervensaun iha semináriu sientífku haforsa Sistema saúde ne’ebé hala’o Sesta-ne’e.

Governate ne’e dehan  iha setór saúde, polítika públika, programa prevensaun, investimentu, organizasaun servisu no prestasaun kuidadu saúde tenke bazeia ba informasaun no dadus kredível ne’ebé hetan liuhusi prosesu peskiza sientífika no reflete realidade Timor-Leste nian.

“Sistema saúde ida la bele dezenvolve ho sustentabilidade se foka de’it ba Saúde Timor-Leste 2025-2026 hatudu katak prevalénsia labarik sira ho atrasu kresimentu (stunting) nafatin aas, ho estimativa 45%. Situasaun ida-ne’e ita  presiza aprofunda peskiza kona-ba hahán no nutrisaun, seguransa alimentar, saúde inan, prátika fó susu inan, kondisaun saneamentu no determinante sosiál saúde nian,” tenik Vise-Ministru ne’e.

Nia mós hateten mudansa iha perfil moras populasaun nian ezije atensaun boot ba moras la’ós transmisível, hanesan presaun ran aas, diabetes, moras fuan, moras sirkulasaun ran no kanekru, sein haluha moras transmisível sira hanesan tuberkuloze, malária no moras seluk ne’ebé iha impaktu ba saúde públika.

“Ita presiza ajuda atu responde ba pergunta fundamentál ida: moras saida mak afeta ita-nia populasaun, tansá problema hirak-ne’e kontinua mosu, no solusaun saida mak bele fó rezultadu di’ak liu iha kontestu realidade Timor-Leste,” José dos Reis Magno subliña.

Vise-Ministru Saúde ne’e mós rekoñese katak Timor-Leste dezenvolve ona inisiativa importante iha área peskiza, produsaun dadus no análize situasaun saúde, inklui estudu epidemiolójiku, inquéritu nasionál, avaliasaun servisu saúde, estudu akadémiku no kooperasaun ho universidade no organizasaun internasionál sira.

Maski nune’e, nia hateten kapasidade nasionál iha área peskiza saúde sei enfrenta limitasaun iha aspetu institusionál, tékniku, rekursu umanu no finansiamentu. Tanba ne’e, nia identifika dezafiu prinsipál neen ne’ebé presiza atensaun atu dezenvolve peskiza saúde iha Timor-Leste.

Dezafiu dahuluk kapasidade institusionál no kuadru jestaun peskiza, ne’ebé presiza hametin instituisaun sira atu bele koordena, regula, superviziona no promove peskiza saúde inklui define prioridade nasionál no estabelese mekanizmu koordenasaun ho prosedimentu ne’ebé klaru.

Daruak, rekursu umanu no kapasidade téknika. Nia konsidera katak peskiza presiza profisionál ho koñesimentu no abilidade iha epidemiolojia, bioestatístika, metodolojia sientífika, análize dadus, peskiza klínika, saúde públika no jestaun projetu peskiza.

Datoluk, finansiamentu no sustentabilidade, tanba peskiza saúde labele depende de’it ba projetu sira ne’ebé hetan apoiu finanseiru hosi parseiru internasionál. Estadu presiza konsidera peskiza nu’udar parte integrante hosi investimentu estratéjiku iha setór saúde, inklui iha planu no orsamentu institusionál.

Dahaat, infraestrutura, teknolojia no jestaun informasaun. Produsaun koñesimentu sientífiku depende ba disponibilidade laboratóriu, ekipamentu, teknolojia dijitál, sistema informasaun, baze dadus no instrumentu adekuadu atu halibur no analiza informasaun.

Dalima, artikulasaun entre peskiza, akademia no servisu saúde. Nia defende atu hametin kolaborasaun entre Ministériu Saúde, INSPTL, Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), ospitál, munisípiu, sentru saúde no parseiru dezenvolvimentu sira, atu peskiza bele responde ba problema konkretu ne’ebé profisionál saúde no komunidade sira enfrenta iha loron-loron.

Daneen, etika no integridade sientífika. Nia enfatiza katak peskiza hotu-hotu iha área saúde tenke respeita prinsípiu étiku, direitu partisipante sira, konfidensialidade dadus, konsentimentu informadu no padraun sientífiku internasionál atu proteje partisipante no garante kredibilidade rezultadu peskiza nian.

Iha fatin hanesan, Diretór Jerál Tékniku Sientífiku INSPTL, Gregório Rangel, relata katak durante períodu 2025-2026, INSPTL halo ona progresu iha dezenvolvimentu dokumentu no padraun operasionál, liuliu iha área formasaun, inklui dezenvolvimentu módulu sira no preparasaun sítiu ofisiál instituisaun nian.

“Ami iha progresu ba tinan 2025-2026 nian ne’ebé hahú iha 2025, dezenvolve dokumentu lubuk ida, ita iha padraun operasionál prosedimentu liuliu área formasaun, ita iha módulu sira no mós ita iha sítiu ofisiál ne’ebé mak sei hatama iha lista lansamentu nian,” Gregório Rangel esplika.

Nia mós informa katak INSPTL sei utiliza padraun ba plataforma dijitál sira, hanesan Training Management System, no dezenvolve ona dokumentu liu 10, inklui dokumentu estratéjia formasaun (Training Strategy), ne’ebé iha ona faze finalizasaun durante tinan 2026.

Jornalista: Cesarina de Carvalho

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!