Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Ministeriu Saúde Hala’o Kampaña iha MCI Kona-bá Prevensaun Sedu Ba Moras La Hada’et, Segunda 12 Outubru 2026
Díli, 12 Outubru 2026 (RAFA) – Ministériu Saúde (MS) hamutuk ho Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku iha Timor-Leste (ANCT-TL) no Asosiasaun Médiku Timor-Leste (AMTL), hala’o kampaña prevensaun no detesaun sedu ba moras la hada’et, hodi hasa’e koñesimentu funsionáriu sira iha Ministériu Komérsiu no Indústria (MCI).
Xefe Departamentu Moras La Hada’et iha Ministériu Saúde, Mateus Ornai, hatete atividade ne’e nu’udar parte husi programa rotina Ministériu Saúde nian, atu fó informasaun saúde no halo rastreiu (screening) ba moras la hada’et iha komunidade, inklui funsionáriu públiku sira.
Nia hato’o agradese ba ANCT-TL no AMTL tanba sira nia kolaborasaun atu kontinua hala’o kampaña ne’e, ne’ebé antes ne’e foka liu ba pasiente sira ne’ebé asesu ba fasilidade saúde.
“Bainhira ita halo akompañamentu, ita haree katak funsionáriu sira barak la partisipa diretamente iha atividade saúde iha fasilidade saúde. Tanba ne’e, ita halo inisiativa ida-ne’e atu bá ministériu sira, hodi fahe informasaun no halo rastreiu ba saúde,” Mateus Ornai dehan iha salaun MCI, Bebora.
Nia hatutan dadaun ne’e Ministériu Saúde halo ona orientasaun ba profisionál saúde sira iha fasilidade saúde, atu realiza kontrolu tensaun ran, sukat nivel gula iha ran no fó edukasaun kona-ba prevensaun moras la hada’et ba pasiente sira.
Tuir nia, liu husi kampaña ne’e, Ministériu Saúde hakarak deteta sedu moras hanesan hipertensaun no diabetes, ne’ebé bainhira la deteta no la hetan tratamentu apropriadu, bele hamosu komplikasaun grave, inklui atake fuan no kondisaun seluk ne’ebé bele ameasa vida.
Nia subliña katak prevensaun moras la hada’et presiza hahú husi mudansa iha estilu moris, inklui han hahán saudavel, halo ezersísiu fiziku regularmente, para fuma no evita konsumu tua ne’ebé bele aumenta risku ba saúde.
“Se ita hakarak prevene situasaun hirak-ne’e, ita presiza fahe informasaun kona-ba fatór risku, inklui hipertensaun, diabetes no kanekru. Atu kontrola moras la hada’et, ita tenke muda estilu moris, han hahán saudavel, halo ezersísiu regularmente, para fuma no evita hemu tua,” nia afirma.
Iha fatin hanesan, Diretór Ezekutivu ANCT-TL, Sancho Fernandes, hatete objetivu prinsipál husi kampaña ne’e atu hasa’e koñesimentu funsionáriu públiku sira kona-ba prevensaun moras la hada’et, inklui atake fuan, derrame serebrál, diabetes no moras pulmaun króniku.
Nia konsidera katak detesaun sedu importante tebes, tanba ema balu la hatene katak sira iha moras ida to’o bainhira sintoma hahú mosu no kondisaun saúde sai grave, ne’ebé bele hamosu difikuldade ba sira nia moris.
“Kampaña ne’e importante atu fó hanoin ba ema hotu katak prevensaun moras la hada’et tenke hahú husi deteksaun sedu ba sira nia saúde,” Sancho Fernandes fo hanoin.
Prezidente AMTL, Herculano Seixas, hatete hipertensaun kontinua sai nu’udar dezafiu saúde públika, no dadus ne’ebé nia aprezenta hatudu katak cerca de pursentu 26 husi populasaun ho idade tinan 18 ba leten sofre moras ne’e.
Nia mós relata tuir dadus ne’ebé nia refere, ema ne’ebé hetan tratamentu ba hipertensaun seidauk to’o nivel ne’ebé presiza, no ema barak seidauk halo tratamentu regularmente.
“Dadus hatudu katak pursentu 30 de’it mak halo tratamentu, enkuantu kuaze pursentu 80 la halo tratamentu regularmente. Situasaun ne’e hatudu katak ita hasoru dezafiu ne’ebé ezije ita atu muda estratéjia iha kombate moras la hada’et,” Herculano Seixas afirma.
Espesialista kardiolojia ne’e apela ba komunidade atu halo ezame saúde regularmente, hodi hatene sedu sira nia kondisaun saúde no hetan tratamentu apropriadu antes moras sai grave.
Diretora Rekursu Umanu MCI, Martinha Manuela Carvalho Soares, hato’o agradese ba Ministériu Saúde no parseiru sira tanba hala’o kampaña ne’e ba funsionáriu MCI.
Nia espera katak liu husi atividade ne’e, funsionáriu sira bele halo kontrolu saúde sedu, hetan informasaun kona-ba prevensaun no aumenta kuidadu ba sira nia saúde atu hamenus risku moras la hada’et.
Jornalista: Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
Ministeriu Saúde Hala’o Kampaña iha MCI Kona-bá Prevensaun Sedu Ba Moras La Hada’et
todayOctober 22, 2026 12 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt