Noticias

Kuriozidade Umana Papel Importante iha Dezenvolvimentu Siénsia

todayAugust 25, 2026 5

Background
share close

Díli, 25  Agostu  2026 (RAFA-TL)–  Panelista na’in-tolu; Benjamin List, Yannis Ioannidis ho Konstantin Novoselov, konsidera kreatividade no kuriozidade umana papel importante iha dezenvolvimentu siénsia.

Iha loron daruak Simeira Siénsia no Dezenvolvimentu 2026 ho tema “Career Science Around the World” ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Díli (CCD), Tersa-ne’e, panelista na’in-tolu fahe esperiénsia kona-bá karreira siénsia iha mundu no sira nia dalan akademiku ho profisionál.

Panelista Konstantin Novoselov husu hakle’an iha área enjinaria, komputasaun, kimika no matéria. Maski ema ida hili área espesífiku iha edukasaun, karreira siénsifika la presiza limita de’it ba área ida.

“Tenke tuir ita-boot nia mehi. Joven no labarik sira tenke dezenvolve uluk sira nia intelijénsia umana, aprende no dezenvolve kuriozidade ba siénsia, tanba sempre iha espasu ba kreatividade umana,” Novoselov hateten.

Nia mós fó konsellu ba joven sira atu la depende liubá internet, Intelijénsia Artifisiál (IA), Wikipedia ka aplikasaun online sira seluk bainhira dezenvolve sira nia kapasidade.

Tuir Novoselov, importante atu dezenvolve uluk intelijénsia umana liuhosi hakerek, lee no konsulta livru no disionáriu sira.

Nia konsidera katak ba Timor-Leste, ne’ebé agora tama iha era milenial, atividade hanesan expo siénsia importante tebes atu fó oportunidade ba estudante no joven sira atu aprende, investe iha área ne’ebé sira gosta no koko deskobre buat foun.

Kesatun hanesan hato’o  husi panelista Yannis Ioannidis katak kona-bá ligasaun entre siénsia, ambiente no mudansa klimátika, sistema biolójiku, kapasidade umana no oinsá ema bele susesu iha mundu.

Ioannidis hateten ema ne’ebé hakarak sai sientista no dezenvolve karreira labele foka de’it ba área espesífiku ida. Nia rasik, iha inísiu, estuda iha área enjinaria, maibé iha nia dezenvolvimentu profisionál, nia dezenvolve interese iha atividade ekonomia, komputasaun no emprezariadu.

Nia mós haktuir  kona-bá hahú nia  estudu ho fóku ba Enjinaria Mekánika, tuir esperiénsia husi nia família, liuliu nia aman ne’ebé servisu hanesan enjinéiru. Maibé, bainhira besik atu remata lisensiatura, muda nia interese ba área komputasaun.

Maski mudansa área la fasil, Ioannidis dehan diskusaun ho ema sénior, edukasaun non-formal, kuriosidade no paixaun ba buat foun ajuda nia atu kontinua dezenvolve nia karreira.

“Prosesu kona-ba koko atu deskobre koñesimentu foun halo hau promete ba hau-nia an katak labele to’o de’it iha lisensiatura, maibé tenke to’o iha PhD,” dehan Ioannidis, bainhira fahe esperiénsia.

Nia hatutan, depois  hetan PhD, nia fila ba indústria tanba ida ne’e mak nia mehi. Durante estudu, nia dezenvolve interese iha jestaun dadus no data management. Nia dehan, buat importante liu mak ema tenke buka hatene buat ne’ebé nia seidauk hatene.

Maski aprende iha área oioin, nia interese prinsipál nafatin sai sientista. Nia hahú atu sai sientista bainhira iha idade tinan 12.

Nune’e mos Benjamin List observa katak kompetisaun iha área siénsia aumenta iha tempu hanesan oportunidade mos aumenta. Tanba, investimentu iha siénsia la’ós de’it iha universidade no sentru peskiza, maibé mos iha instituisaun no kompanñia sira ne’ebé simu investimentu boot atu dezenvolve inovasaun.

Nia subliña katak karreira sientífika la iha limitasaun de’it iha universidade, tanba iha oportunidade barak iha área oioin.

“Se ema ida fó-hatene ba ita ideia di’ak kona-ba karreira ka estudu siénsia, ita tenke konsidera no aproveita oportunidade ne’e,” dehan panelista Benjamin List,

Nia enkoraza, bainhira ema hakarak dezenvolve karreira, vontade tenke mai husi nia an rasik. Ema ne’ebé hakarak sai sientista tenke hadomi karreira no tuir nia interese rasik, enkuantu hamenus dependénsia ba esperiénsia ema seluk.

Iha remata sesaun, painelista na’in tolu rezume katak atu dezenvolve karreira iha siénsia, ema tenke iha interese ba peskiza sientífika, kreatividade, kuriosidade, paixaun no dedikasaun.

Benjamin List nudar  Diretor no líder iha área peskiza kimika orgánika no katalize iha Max Planck Institute. Nia hetan Prémio Nobel iha Kimika iha tinan 2021.

Yannis Ioannidis hanesan professor iha área informátika no telekomunikasaun no iha esperiénsia iha peskiza kona-ba database no data science.

Enkuantu Konstantin Novoselov  sientista iha área matéria, professor iha University of Manchester no National University of Singapore. Nia hetan Prémio Nobel iha Fízika iha tinan 2010.

RAFA nu’udar parseiru ofisiál mídia husi simeira ne’e no transmite diretamente sesaun hotu-hotu ho tradusaun ba Tetun, no mós halo kobertura notísia kona-ba eventu ne’e.

Jornalista : Remigia Locatelli

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!