Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 7 Outubru 2026 (RAFA)- Iha atividade fiskalizasaun urjénsia Komisaun F Parlamentu Nasionál, ne’ebé trata asuntu Saúde, Seguransa Sosiál no Igualidade Jéneru, Kuarta-ne’e, iha Institutu Nasionál Farmásia no Produtu Médikamentu (INFPM) komprova katak ai-moruk ho porsentu 43 ka item ai-moruk 1.450 mak stockout.

Fiskalizasaun urjénsia Komisaun F nian ne’e ho objetivu haré diretamente situasaun jestaun, stock ai-moruk no distribuisaun ai-moruk ba fasilidade saúde sira, inklui Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) no ospitál referral sira.
Prezidente Komisaun F, Maria Gorumali Barreto, hatete fiskalizasaun ne’e halo tanba Komisaun F rona keixa barak kona-bá falta ai-moruk, liuliu iha fasilidade saúde iha área remota.
Reprezentante povu ne’e haktuir rezultadu fiskalizasaun hatudu katak husi item ai-moruk 1.450 ne’ebé iha INFPM, 57 pursentu disponivel, enkuantu 43 pursentu mak stockout.
Nia konsidera persentajen stoke out ne’e hanesan situasaun preokupante, liuliu tanba Timor-Leste tama ona iha kuartu trimestre no besik remata tinan. Ho nune’e, Komisaun F husu kona-bá medida no mekanizmu sosa ai-moruk iha INFPM. Informasaun ne’ebé sira hetan hatudu katak iha mekanizmu oin tolu ba sosa ai-moruk
“Primeiru, iha kompra ai-moruk regular, ne’ebé planeadu ona tuir nesesidade. Segundu, iha kompra ne’ebé planeadu ba trimestre ka semestral, inklui planeamentu ba fulan neen, atu bele antesipa nesesidade iha futuru no evita ai-moruk sai stockout,” Prezidente Komisaun F ne’e haktuir.
Nia hatutan, mekanizmu kompra emerjénsia bele uza bainhira iha situasaun urjente, hanesan aumentu pasiente dengue ka kazu raiva, maibé labele uza mekanizmu ne’e ba situasaun normal.
Nia mos esplika katak iha mekanizmu “adjudikasaun direta”, ne’ebé bazeia ba Lei aprovizionamentu no bele uza de’it iha situasaun espesífika ne’ebé lei permite.
Tuir informasaun ne’ebé Komisaun F simu, iha tinan 2025 to’o 2026 akontese kompra liuhosi “adjudikasaun direta ” no kompra emerjénsia, enkuantu kompra regular la akontese.
“Iha audiênsia ami haree katak orsamentu ne’ebé propoin ba INFPM mak montante boot, halo komparasaun ho tinan anterior sira so iha tinan 2026,” Maria Gorumali Barreto subliña.
Nia mós relata iha tinan 2026, Governu tau konsiderasaun orsamentu ho montante besik millaun 17 USD no besik millaun 14 USD mak destina ba kompra ai-moruk.
Nia konsidera katak ho alokasaun orsamentu ne’ebé boot, INFPM tenke iha jestaun di’ak atu evita falta ai-moruk no garante nesesidade pasiente sira.
“Situasaun ne’ebé agora akontese iha ne’e mak halimar fali emerjénsia no adjudikasaun direta. Se situasaun rua ne’e kontinua akontese signifika ita sosa ai-moruk ho orsamentu boot, maibé kuantidade ai-moruk ne’ebé sosa ki’ik. Ida ne’e mak ami detekta no ida ne’e ami mós detekta iha área remotas,” afirma deputada ne’e.

Maria Barreto hatete problema ne’e mosu mós iha fasilidade saúde iha área remota, tanba bainhira fasilidade sira halo pedidu ba INFPM sentral, kuantidade ai-moruk ne’ebé fornese dala barak la sufisiente ho nesesidade.
Nia dehan situasaun ne’e bele hamosu desperdísiu orsamentu, tanba kompras iha kuantidade ki’ik liuhosi “single source” ka mekanizmu emerjénsia bele halo kuantidade ai-moruk ne’ebé sosa menus, maibé gastu orsamentu aas.
Iha fiskalizasaun ne’e, Komisaun F mós hetan informasaun kona-ba ai-moruk ne’ebé hela kleur iha Alfândega iha Portu Tibar, tanba prosesu dokumentu entre INFPM no kompañia fornesidór seidauk kompletu.
Situasaun ne’e akontese dezde fulan-Janeiru to’o Primeiru-Ministru vizita INFPM iha semana kotuk. Objetivu hosi prosesu ne’e mak atu hasai ai-moruk hosi Alfándega lori ba INFPM, rai iha armazén no distribui ba fasilidade saúde sira.
Ho situasaun ne’ebe akontese nia husu ba Diretora Ezekutiva INFPM no superior sira iha Ministériu Saúde atu haré no rezolve problema ne’e, inklui konsidera medida rigorozu ba kompanñia ne’ebé la kumpre responsabilidade kontratual.
Aleinde problema stoke out iha INFPM, Komisaun F mós deteta katak HNGV halo pedidu ba hamutuk ai -moruk item 122, maibé to’o loron 5 fulan-Outubru, INFPM responde de’it ba item tolu.
Situasaun ne’e, tuir Deputada Maria Gorumali, hatudu katak iha problema boot kona-bá disponibilidade no jestaun stock ai-moruk.
Iha fatin hanesan, deputada husi bankada FRETILIN, Nurima Ribeiro Alkatiri, informa katak sira halo fiskalizasaun tanba rona keixa barak kona-ba falta ai-moruk iha Timor-Leste, inklui iha HNGV.
“Iha inspesaun ne’e primeiru hatudu ai-moruk ne’ebé stockout kuaze 40 pursentu ital, ne’ebé ida-ne’e preokupantes tebes tanba signifika metade husi ai-moruk sira ne’ebé ita presiza ne’e la iha,” lamenta Nurima Ribeiro Alkatiri.
Nia mós hetan keixa hosi pasiente sira durante vizita ba HNGV, inklui kona-bá falta seringa no anaesthesia.
Reprezentante povu ne’e mós kestiona uza “adjudikasuan direta” no kompras emerjénsia, liuliu bainhira situasaun la konsidera hanesan emerjénsia no iha tempu atu halo prosesu tenderizasaun normal.
Deputada Nurima Alkatiri afirma Komisaun F sei hato’o preokupasaun hirak ne’e ba Ministériu Saúde no Diresaun INFPM, no husu atu instituisaun kompetente, inklui Komisaun Anti-Korrupsaun no Ministériu Públiku, haree no investiga prosesu kompras ne’ebé konsidera duvidozu.
Jornalista : Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
INFPM Enfrenta Stockout Ai-moruk Pursentu 43
todayOctober 22, 2026 12 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt