Koordenadora Grupu Traballu Ba Reforma Justisa Rejeita Kritika husi UIJLP: “Sira Seidauk Komprende Oinsá Rejime Tranzitóriu Ne’e Funiona”

Prezidente Supremu Tribunál Justisa Portugal, Henrique Araújo, simu Koordenadór Grupu Traballu ba Reforma Setór Justisa Timor-Leste, Lúcia Lobato, 12 Marsu 2024. Imajen/Dok.STJ Portugal.

Díli, 29 Juñu 2026 (RAFA.TL) – Koordenadora Grupu Traballu ba Reforma Setór Justisa, Lúcia Brandão Lobato, rejeita maka’ás krítika husi juís luzófonu sira kona-bá rejime tranzitóriu rekrutamentu ba Tribunál Supremu Timor-Leste nian, no dehan katak desizaun ne’ebé foti bazeia ba nesesidade real sistema nian.

“Agora dadaun ita seidauk iha Tribunál Supremu Justisa ne’ebé funsiona. Ita iha de’it Tribunál Rekursu, ne’ebé hala’o kna’ar hotu ne’ebé pertense ba Supremu Tribunál Justisa (STJ), no pior liu maka ita iha de’it juís haat iha país tomak,” Lúcia Lobato afirma, hodi responde ba komunikadu ne’ebé Uniaun Internasionál Juís Lian Portugés (UIJLP) fó sai iha segunda ne´e.

Lobato subliña problema nia dimensaun, “Sira julga prosesu hotu: krime, sivíl, konstitusionál, eleitorál, administrativu. Hotu-hotu. Ha’u la hatene se kolega sira husi nasaun luzófone sira ne’e iha konsiénsia: juís haat iha Rekursu, tolu nomeia husi Konsellu no ida husi Prezidénsia Parlamentu Nasionál. Bele imajina oinsá atu funsiona hanesan juís konselleiru ba país tomak? Ha’u la hatene se sira espesialista ba asuntu hotu-hotu,”.

Koordenadora Grupu Traballu Reforma Justisa Timor-Leste nian  ne’ebé funsiona diretamente iha Primeiru-Ministru nia okos, Lúcia Lobato, aponta direta ba Konsellu Superiór Majistratura (CSM) responsabilidade ba situasaun ne’e.

“Durante tempu naruk ne’e, CSM la preokupa atu aumenta númeru ba juís sira ba rekursu. Ha’u hanoin timor-oan sira sei la konkorda katak ema na’in-haat ne’e maka toma konta iha país tomak,” nia afirma.

Lobato, anrigu Ministra Justisa ne’e revela mós katak diagnóstiku ne’ebé sustenta reforma identifika falha grave ba jestaun karreira nian.

“Iha ami nia servisu ba reforma justisa, ha’u simu keixa barak husi ita nia juís sira iha Timor-Leste. Balun seidauk hetan inspesaun ba progresaun karreira. Tinan barak liu seidauk hetan avaliasaun, inspesaun ka promosaun,” nia afirma.

“Konsellu la funsiona hanesan lei manda. Nune’e Parlamentu Nasionál mai ho opsaun polítika ne’e, hodi konsidera keixa husi juís sira seluk,” nia dehan.

Ba kompeténsia komisaun ad hoc nian – pontu ne’ebé UIJLP kritika liu – Lobato hatete ho klaru.

“Komisaun ne’e laiha kompeténsia atu nomeia ema ruma. Ne’e komisaun téknika ne’ebé ajuda servisu administrativu, loke konkursu, prepara regulamentu selesaun, simu kandidatura no, liu husi júri internasionál – felizmente sira hili juís konselleiru portugés reformadu tolu – sei halo ezame, entrevista, haree dokumentu, akórdãun balun,” nia dehan.

“No hafoin sira avalia konkorente sira. Konsellu haruka rezultadu avaliasaun ba CSMJ, no kabe ba CSMJ atu nomeia ka la nomeia,” nia afirma.

Koordenadora ne’e hatutan komisaun sei fó “oportunidade ba juís instánsia dahuluk nian ne’ebé seidauk hetan inspesaun no ba jurista sira ho méritu rekoñesidu ne’ebé hakarak kandidata-an ba funsaun iha Tribunál Superiór.”

Kona-bá opsaun atu hili Portugál hanesan parseiru estratéjiku iha área ne’e – hanesan pontu sensível  ba solusaun husi kritika Juis luzófone nian – Lobato la muda nia pozisaun.

“Governu Timor-Leste hili Portugál, iha área justisa, hanesan parseiru estratéjiku. Ne’e la signifika katak ita la simu apoiu husi seluk. Maibé ita iha direitu atu hili. Desde 2009/2010 ita de’it simu apoiu husi magistrados portugés sira,” nia dehan tan.

Ho lian maka’ás, Lobato hateten ba Rafa.tl  liuhusi telefone katak relativiza kritika husi exterior ba Estadu Timor-Leste  ne’ebé konsideradu sei joven hela.

“Ha’u hanoin ita nia belun sira kritika, maibé sira nia sistema la funsiona hanesan ema hotu nian. Nasaun balun ne’ebé tinan 50  liu ona no seidauk rezolve sira nia problema hotu. Ita avansa, ho firmeza, bazeia ba diagnóstiku ne’ebé halo ba setor tomak, parte ne’e Estadu tenke simu no ita fó ona pasu dahuluk ba reforma ne’e,” nia afirma.

“Ita nia sistema la perfeitu, maibé ho tinan 24 independénsia, kompara ho nasaun balun ne’ebé asina lamentasaun ne’e, ho esperiénsia tinan 50,” nia dehan.

Lobato remata hodi reafirma katak komisaun ad hoc “sei define nia ajenda rasik” no katak prosesu – inklui konstituisaun júri internasionál no analizasaun kandidatu sira husi Konsellu Superiór Majistratura Portugál nian – “lori tempu barak”, no antesipa katak komisaun sei fó sai lalais prazu konkursu nian, hodi konsidera mós férias judisiál sira.

UIJLP, iha nota ne’ebé fó sai iha Segunda ne’e, klasifika modelu ne’e hanesan “difísil atu kompatível” ho separasaun podér no independénsia judisiál ne’ebé Konstituisaun Timor-Leste konsagra.

Iha nia reasaun iha Facebook, ne’ebé nia partilla artigu Rafa.tl  nian, Lúcia Lobato kritika maka’ás.

“Sira seidauk komprende oinsá rejime tranzitóriu ne’e funsiona! La hatene ka seidauk hakarak komprende ka seidauk hakarak komprende oinsá inspeksaun funsiona iha Timor-Leste! La komprende ka seidauk hakarak komprende situasaun real oinsá sistema justisa Timor-Leste funsiona!” nia hakerek.

“Sistema justisa iha nasaun sira ne’e, ne’ebé independénsia tinan liu 50 ona, funsiona di’ak duni? Se karik, loron ruma sira bele mai aprende husi esperiénsia Timor-Leste oinsá sistema ne’ebé transparente, efisiente no efikás funsiona!”

Remata