CAC Identifika Projetu UMA DIGNU iha Tunubibi Enfrenta Problema Kompleksu no Risku Boot Ba Korrupsaun

CAC identifika konstrusaun UMA DIGNU unidade 25 iha Tunubibi, Bobonaro, nia implementasaun “grave” tanba enfrenta problema komleksu no risku boot ba korrupsaun. Imajen/CAC

Díli, 17 Abríl 2026 (RAFA.tl)–Comissão Anti-Corrupção (CAC) identifika konstrusaun UMA DIGNU unidade 25 iha Tunubibi, Bobonaro, nia implementasaun “grave” tanba enfrenta problema komleksu no risku boot ba korrupsaun.

Notísia Relevantes: PGR Avoka Prosesu Inkéritu sira iha CAC, Xanana Afirma Governu Sei Halo Reforma Ba Setór Justisa

Liu husi monitorizasaun Ekipa Prevensaun Komminál CAC ne’ebé lidera husi Komisáriu Adjuntu Servisu Apóiu no Kooperasaun, Miguel Faria, Kinta, 16 Abríl  2026, nota katak, projetu konstrusaun UMA DIGNU iha Tunubibi kuaze ninia implementasaun ‘grave’ tanba projetu ne’e nia progresu fíziku la’o atrazu, la tuir tempu determinadu iha kontratu.

Sita husi pajina ofisiál Comissão Anti-Corrupção Timor-Leste haktuir dekoumentu sira ne’ebé CAC arrola husi projetu Uma DIGNU kontratu inisiál, projetu hahú konstrui iha loron  04 Novembru 2024 no lolos termina ona iha 04 Novembru 2025.

Tanba seidauk finaliza tuir termu kontratu,  dono ba projetu Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Habitasaun (MDRH) estende tan kontratu to’o loron 28 Maiu tinan 2026, maibé oras ne’e ninia progresu fíziku tuir CAC nia kalkulasaun tekniku katak  foin atinji 48%.

Iha monitorizasaun CAC nian ba projetu UMA DIGNU iha Tunubibi ne’e hasoru malu ho enjiñeiru dono projetu Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Habitasaun (MDRH) destakadu Munisípiu Bobonaro nian, enjiñeiru kompañia kontraktór ho traballadór no komunidade sira hodi rekolla informasaun, inklui halo observasaun no dokumentasaun ba kondisaun reál projetu iha terenu.

Tuir CAC nia avaliasaun ba projetu UMA DIGNU iha Tunubibi ne’e atrazu  kauza prinsipál ida mak kompañia kontraktór la iha kapasidade finanseira hodi halo konstrusaun.

Parte krítiku liu iha projetu ne’e mak materiál konstrusaun sira ne’ebé kompra hodi utiliza ba konstrusaun barak mak laiha, la tuir espesifikasaun no hatama materiál sira mós tarde. Ho ne’e, implika ba traballador sira halo servisu mós la másimu. Alende, traballadór barak mós seidauk iha kontratu no seidauk halo pagamentu ba sira.

Kauza prinsipál seluk ida mak, ekipa CAC identifika katak, tékniku enjiñeiru sira ne’ebé Ministeriu MDRH kontrata atu halo jestaun no kontrola projetu UMA DIGNU ne’e sira nia koñesimentu hodi halo supervizaun ba projetu limitadu. Ida ne’e refleta mós ba sistema jestaun instituisaun nian ne’ebé “la dugnu” ba nia funsionariu destakadu sira.

CAC identifika, funsionariu destakadu MDRH nian iha terenu, alende koñesimentu menus, sira mós la iha kondisaun fatin (office) ba sira atu halo servisu. Laiha fasilidade komputadór, printer no fasilidade administrasaun sira seluk atu apoiu hala’o servisu.

“Ida ne’e bele justifika husi enjiñeiru sira ne’ebé ekipa CAC ba hasoru atu husu informasaun ba sira, sira la hatene tanba laiha dokumentu ruma iha sira nia liman atu ko’ali ho ekipa CAC, hanesan; dezeñu, BoQ, relatoriu supervizaun terrenu nian inklui dokumentu progresu pagamentu sira.” Rezultadu husi CAC nia supervizaun.

CAC nota mós kauza prinsipál seluk mak traballadór sira halo konstrusaun troka malu hela de’it. Balun kontratu antes ona mai hodi halo konstrusaun, depois halo servisu seidauk konklui husik hela tiha. Kontraktór sira kontratu fali traballador foun mai mós kontinua hasoru problema oioin.  Traballadór balun laiha koñesimentu, esperiénsia no seidauk profisionál, liu-liu atu monta panel column edifisiu sira, inklui sira nia kontratu ho kompañia kontraktór mós la serteja, nune’e halo sira vontade servisu ladun iha.

Ekipa nia observasaun iha terenu revela mós katak, iha uma unidade 25 ne’e, barak mak abandona ho kondisaun grave. Ekipa identifika kondisaun uma hahú aat daudaun. Uma nia isin lolon sira balun hahú nakfera ona, inklui arus odamatan sira mós balun nakfera. Alende ne’e, besi, baut no muur, no plat sira ne’ebé utiliza ba koneksaun panel column sira mós ferujen hotu ona.

Ekipa identifika, item servisu barak mak implementa la refleta ba Bill of Quantity (BoQ), inklui mós la tuir dezeñu. Item sira ne’ebé la tuir dezenu no BoQ mak hanesan asesesoria ba concrete panel ne’ebé nia medida balun naruk no balun badak. Panel balun la utiliza plat besi hodi asegura no hametin koneksaun panel sira. Koneksaun panel balun la utiliza baut no nia porka sira, inklui balun utiliza fali besi 8 ml. Iha item preparation nian hatudu katak. Posu tau bee kada uma la halo. Alende ne’e, Septik tanke toillet nian mos cor direta de’it ba block leten, ne’ebé loloos tenke cor iha beton nia leten.

Liu-tán ida ne’e, projetu UMA DIGNU mós lori prejuiju sosiál ba komunidade sira. Bainhira ekipa CAC to’o iha fatin projetu, komunidade balun lamenta ho kompañia kontraktór nia servisu. Komunidade ida lamenta katak, projetu konstrusaun ba UMA DIGNU unidade ida mak utiliza fali ninia ahi eletrisidade privadu hodi halo servisu. Komunidade ne’e tenke lakon US$3.00 kada loron hodi sosa pulsa eletrisidade, enkuantu kompañia kontraktór ignora sasan sira hanesan ne’e.

Husi rejultadu monitorizasaun ekipa CAC nian iha terenu ne’e hatudu katak, implementasaun projetu konstrusaun iha Tunubibi, Bobonaro hasoru problema kompleksu  hasoru kontratu, BoQ, dezenu, problema sosial sira no rísku boot atu hamosu korrupsaun ho tipu fraude konstrusaun no poténsia fó prejuiju ba estadu.

Projetu ne’e dezeña la tuir kondisaun reál iha terenu, liu-liu la refleta kapasidade dono projetu rásik inklui kompañia kontraktór nasionál sira. Nune’e mós kontrolu husi dono projetu MDRH no Agencia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN) la másimu.

CAC halo ona asaun prevensaun kriminál nian iha kontekstu servisu tekniku nian. Ekipa akonsella no rekomenda ona ba parte enjiñeiru tékniku sira atu servisu tuir dokumentu tékniku dezeñu, BoQ no kontratu. Ekipa CAC mós akonsella sira atu garante prinsipiu integridade iha projetu konstrusaun sira.

Ba medida mitigasaun iha nivél desizaun politika sira, CAC sei produs relatóriu inspesaun ida kle’an no estratejiku hodi hato’o rekomendasaun hadi’a sistema sira jestaun no kontrolu nian rigór no efetivu ba dono projetu ho parte relevante sira.

FIM