Xanana Rekoñese Papél Igreja Iha Evanjelizasaun, Konstrusaun Identidade Povu Timor no Uniaun Ba Ukun Rasik-An

PM Xanana lee primeira leitura iha missa solene funeral ba preladus Katóliku na'in-haat iha Tasi-Tolu, Kinta 10 Setembru 2026.

Díli, 10 Setembru 2026 (RAFA)-Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, rekoñese boot tebe-tebes ba papél Igreja iha konstrusaun identidade povu Timor, evenjelisasaun no iha prosesu halibur malu (uniaun) ba ukun rasik an.

Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete ba povu tomak, dala ruma balun husu nune’e, Dom Martinho mate iha ne’ebá, hakoi iha ne’ebá, nusa mak lori mós bispu na’in rua Portugés nusa mak lori mai Timor. Atu hatete primeiru bispu Timor, ema hotu hanoin katak, kolonializasaun Portugeza  hahú kedas husi ne’ebá Timor ne’e sai populasaun sarani, mas la’e. Tanba ne’e labarik sira atu ba eskola sei iha lei ida labarik ne’ebé hakarak eskola tenke iha naran Portugés dehan sarani.

Xefe Governu haktuir, iha 1975 letratu iha Timor hatene lee, no hatene hakerek iha 28% de’it, restu ne’e povu la hatene hakerek no la hatene lee no papel Igreja importante, la’ós de’it bispu na’in-rua ne’e, maibé Nai Lulik barak, husi Portugál mós mai, husi Índia mós mai, mai fahe fiar sarani ba Timor-oan.

Iha tempu Portugés mós sira sei kiik, eskola bázika ba primeira no sekundáriu, sira dehan kuarta klasse estadu la halo, Igreja mak halo. Mestre sira forma iha Soibada, Igreja halo iha fatin lubuk ida, ida mak Ossu, ida mak Baucau, ida mak Fuiloro, ida tan mak iha Maliana Igreja mak halo.

“Esforsu boot tebe-tebes ne’ebé Igreja halo iha konstrusaun identidade povu Timor nian. Ohin presta omenajen ba preladu na’in-haat. Maibé ohin mós temi ona iha ne’e, tinan rua kotuk hasoru Papa Francisco,” Xanana Gusmão hateten hafoin missa iha Altar Tasi-Tolu, Kinta-ne’e.

Xanana sei lembra, barak nune’e Papa João Paulo mai to’o iha Díli. Ho vizita Papa João Paulo II nian mai mak, iha fatin barak ema bele kompriende katak, bispu Timorense nian ba ukun an hanorin sira. Ne’eduni istória ba identidade no kultura Timor-Leste nian ne’e, labele ko’alia ketak, hakerek ketak tiha fali. Nune’e, Tetum sai lian ofisiál la’ós tanba Portugeza mak adopta, husi Igreja, atu hanorin katezismu. Komu madre, padre mak ba to’o iha ne’ebé, ba mós hanorin, tan ne’e ohin loron mós iha fatin barak seidauk hatene Tetum. Tetum sai língua nasionál ne’e tanba Igreja mak adopta hanesan meiu komunikasaun di’ak ida ba hanorin ita nia fé.

Tanba ida ne’e ohin loron amu ko’alia hotu ona kona-bá presta omenajen ba preladu na’in-haat. Omenajen ba papél Igreja evenjelisasaun. Sira mak lori hakribi malu. Hakribi malu la’ós husi relijiaun.

Tanba, iha tempu funu partisipasaun Igreja nian maka’as tebe-tebes husi padre, madre. La’ós de’it iha problema sosiál ninian, ema hamlaha, la’ós de’it ida ne’e, iha partisipasaun rasik.

Nia esplika, Dom Martinho hanesan ezemplu kiik ida ba povu tomak ohin loron barak ne’ebé boot ona sai ferik tiha ona, balun moris depois 2002 estuda sai matenek tiha ona.

Tanba ne’e, madre, padre sira mós hakarak rai ne’e atu ukun an. Letuirjia balun ne’ebé dehan Maromak laiha, kultura laiha ne’e mak amu sira ses husi hanoin ukun an ne’e. Ses an la’ós tanba lakohi, tanba Maromak laiha.

Maibé, bolu malu ses hodi hasoru malu fali, hodi oho malu fali, sai fali inimigu ba malu. Nei-neik hadia tiha hanoin ne’ebé ladun di’ak, bainhira hahú funu partisipasaun husi Igreja maka’as tebe-tebes, husi padre, madre.

Enkuantu, padre João de Deus iha Baucau bainhira atu simu ona surat sai husi ne’ebá lori kedas mai. Tanba, padre Portugés ne’ebé fila ba mate ona iha Mosambike. Padre Locateli ne’ebé sei moris, padre Mario Belo ne’ebé tanba dehan Maromak nia laiha ses tiha. Ikus fali mai husi Díli ba Ermera dala barak atu kria fali zona gueirila ida iha Ermera hodi funu la’o ba oin.

Nia reforsa, padre Sancho mak tur hela iha ne’e, lori nia (Xanana) ba to’o iha Ossu, tanba la’o husi foho, ba sa’e, tun, hamlaha tan, inimigu mai, padre Sancho dehan o mai de’it.

Ne’eduni Igreja iha ne’e, tanba ohin mós lembra tinan rua, povu Timor la simu bolu malu mai ida ne’e nakonu ne’e, Papa Francisco mai de’it iha ne’e nakonu, balun sei iha li’ur ne’eba la konsege tama.

Nia akresenta, unifika ne’e mak papél Igreja nian, evenjelisasaun, bele Igreja, iha kultura no identidade ohin mós povu tomak fó omenajen boot.

Tanba ne’e seremónia oin seluk nian, ohin loron fó omenajen boot ba papél Igreja nian ne’ebé kria kultura no identidade própria. Hodi povu Timor-Leste nia naran fó omenajen ba Igreja, fó apresu boot tebe-tebes ba ministru ne’ebé uluk kedas hahú sira ne’e to’o ukun an ita bele hakuak malu, hodi kria pás, intende malu.

Iha tempu di’ak ida mak Dom Martinho ho Xanana sira na’in rua hasoru malu iha Mehara, se mak fó seguransa ba sira. Lembra fali tempu antigu ne’ebé ko’alia mós bahasa tidak mungkin (imposivel), fó fali surat ba komandante FALINTIL hasoru Dom Martinho Lopes. Sim, Maromak no beiala sira nia grasa, rai lulik ne’e.

Ne’eduni, hodi povu nia naran ho rekoñesimentu boot tebe-tebes ba papél Igreja iha prosesu evenjelisasaun no iha prosesu halibur malu ba ukun rasik an.

Iha mós 1980 ema barak hakarak dehan atu sai hotu Musulumanu, povu halai ba Igreja rejista nu’udar sarani. Tui-tuir malu hanesan ne’e, ukun an tiha mak haré se mak katuas, se mak ferik.

Tanba ida ne’e apresia tebe-tebes, povu nia naran apresu boot omenajen boot ba Igreja nia papél evenjelisasaun no mós iha funu laran nia papél hamutuk servisu, tanba sira mós servisu.

Jornalista: Cristina Ximenes/João Carlos/Mário Fili