Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Grupu Traballu Buka Timor-Oan lakon iha 1975-1999 reunifika fali Veronika ho Feliciano ho sira-nia família iha Timor-Leste hafoin tinan barak moris iha Indonézia.
Díli, 12 Novembru 2026 (RAFA) — Grupu Traballu ba Buka Labarik Lakon konsege reunifika tan Timor-oan na’in-rua; Veronika ho Feliciano Pinto Xavier, hodi hasoru malu ho família iha Timor-Leste, hafoin haketak malu durante tinan barak tanba konflitu iha tempu okupasaun Indonézia.
Iha identifikasaun husi grupu traballu Timor-oan na’in-haat ne’ebé moris iha Indonézia, maibé na’in-rua maka konsege mai vizita rai moris fatin iha ámbitu komemorasaun Masakre Santa Kruz ba dala- 35, 12 Novembru 1991-2026.
Timor-oan hirak-ne’e idak-idak iha istória no pasadu ne’ebé diferente, bainhira forsa Indonézia sira lori obrigatoriamente ba rai-li’ur no hakiak tuir kondisaun rai ne’ebá nian.
Prezidente Konsellu Administrasaun Sentru Nasionál Chega! I.P (CNC), Hugo Maria Fernandes, informa katak ida-ne’e nu’udar reunifikasaun ba dala-hitu. Hahú husi tinan 2018 to’o agora, grupu traballu reunifika ona Timor-oan hamutuk na’in-108, husi totál ne’e kuaze na’in-4000 ne’ebé rejista lakon durante períodu 1975 to’o 1999 tuir relatóriu Chega.
Hugo Fernandes esplika númeru reunifikasaun iha tinan ida-ne’e menus liu kompara ho tinan sira uluk. Tanba, família husi parte Indonézia seidauk prontu atu fó autorizasaun ba sira atu mai vizita Timor-Leste.
“Kada tinan sempre liu ema na’in-lima, no tinan kotuk ita lori to’o ema na’in-20. Tinan ne’e loloos na’in-haat, maibé na’in-rua iha preokupasaun no família iha ne’ebá sei tauk, tanba sira balun iha ona oan no bei-oan,” Hugo Maria Fernandes hateten liu husi eventu mini diálogu iha CNC, Balide, Díli, .
Prezidente CNC ne’e haktuir kona ba prosesu buka Timor-oan hirak-ne’e hala’o liuhusi rede koneksaun iha Indonézia no informasaun husi grupu traballu iha Timor-Leste.
Nia mós afirma katak programa reunifikasaun ne’e lahanesan ho repatriasaun, tanba sira mai vizita de’it família antes fila-fali ba Indonézia nu’udar sidadaun Indonézia.
“Programa reunifikasaun ne’e la’ós repatriasaun. Desizaun atu fila mai hela iha Timor ka lae, ne’e fila ba idak-idak no tenke tuir prosesu legál. Maski tuir Konstituisaun, ema ne’ebé moris iha Timor bele aplika sai sidadaun Timor-Leste, maibé sira mós tenke ko’alia ho sira-nia família iha ne’ebá,” tenik Hugo.
Nia mós husu ba família sira iha Timor-Leste ne’ebé sei buka hela sira-nia família ne’ebé lakon atu hato’o informasaun ba grupu traballu hodi bele hetan tulun.
Sasin husi Benefisiáriu no Família
Iha fatin hanesan, na’in-ida husi Timor-oan na’in-rua ne’ebé reunifika, Feliciano Pinto Xavier husi Munisípiu Viqueque, espresa nia kontente bele fila mai sama rai moris fatin hafoin tinan 38 la iha komunikasaun.
Nia sai husi Timor-Leste iha tinan 1988 ho idade tinan 18, bainhira forsa Indonézia sira lori nia ho promesa atu haruka ba eskola.
“Momentu ha’u sai husi ne’e, forsa Indonézia sira maka haruka ha’u tuir sira atu ba eskola. Maibé, to’o iha ne’ebá realidade la hanesan promesa. Maski ha’u-nia inan-aman no maun-alin na’in-15 mate hotu ona durante okupasaun, ha’u kontente bele fila mai haree família sira seluk,” Feliciano, ne’ebé dadaun ne’e kaben ona ho sidadaun Indonézia no iha oan na’in-lima hateten.
Feliciano nia tiun, Egas Soares, konta katak sira lakon kontaktu ho Feliciano hahú husi tinan 1993 no hanoin katak nia mate ona. Maibé, sira konsege hetan fali nia liuhusi rede sosiál iha tinan 2023.
“Ha’u nu’udar matadalan sente kontente. Maski nia inan-aman no maun-alin la iha hotu ona, ami simu fali nia tuir tradisaun uma lisan Viqueque, Lacluta nian,” dehan Egas.
Benefisiária seluk, Veronika husi Viqueque, mós hato’o orgullu ba esforsu grupu traballu nian. Nia sai husi Timor-Leste ho idade tinan 17 bainhira forsa Indonézia ida lori nia atu ba servisu, maibé to’o iha Indonézia nia hela fali iha ema seluk nia uma no lakon kontaktu ho família to’o forma uma-kain no iha oan na’in-rua.
“Forsa ida maka lori ha’u, to’o iha Indonézia ba hela fali iha nia kolega nia uma. Ema ida ajuda ha’u servisu durante fulan tolu, hafoin ne’e ha’u sai. Ha’u sente ladi’ak maibé labele fila tanba osan la iha no la iha komunikasaun,” konta Veronika.
Sidadaun na’in-rua seluk ne’ebé grupu traballu identifika ona, maibé seidauk bele mai iha tinan ida-ne’e mak Duarte Babo Soares husi Munisípiu Ermera no Elizabeth.
Grupu Traballu ba Buka Labarik Lakon kompostu husi instituisaun oioin iha Timor-Leste no Indonézia, hanesan CNC I.P, Kruz Vermella Timor-Leste (CVTL), AJAR-TL, ACbit, ICRC, AVKP 1974-1999, Provedoria Direitu Humanus no Justisa (PDHJ), Asosiasaun HAK, ANATL E.P, Ministériu Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Ministeriu Solidariedade Sosial no Inkluzaun (MSSI), Embaixada Repúblika Indonézia iha Timor-Leste (KBRI Dili), Kaza Sivíl Prezidénsia Repúblika, inklui AJAR Indonézia, KOMNAS HAM, IKOHI, no KONTRAS Jakarta.
Jornalista: Remigia Locatelli/Juvinal Cabral
Written by: RafaFM
Veronika ho Feliciano Ne’ebe Lakon iha Tempu Indonézia Hasoru Fali Família iha Timor-Leste
todayNovember 20, 2026 11 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt