Noticias

UIJLP Hato’o Solidariedade Ba Majistradu Timor-oan sira Ne’ebé Hetan Suspensa no Prosesu Disiplinár

todayJuly 23, 2026 49

Background
share close

Díli, 23 Jullu 2026 (RAFA.TL) – União Internasional Juízes Língua Portuguêsa (UIJLP), Kinta-ne’e, hato’o sira-nia solidariedade ba Associação Magistrados Judiciais Timor-Leste nian, relasiona ho prosesu disiplinár ne’ebé iha fulan-Jullu hahú hasoru juízes na’in-haat husi Tribunal Rekursu (TR), no mós suspensaun preventiva ne’ebé aplika ba majistrada ida.

Iha komunikadu ida ne’ebé sai iha Lisboa no asina husi Prezidenti UIJLP, juiz Geraldo Dutra de Andrade Neto, no Sekretáriu Ezekutivu, juiz Pedro Miguel Vieira, organizasaun ne’e konsidera katak medida sira ne’ebé foti husi Conselho Superior da Magistratura Judicial (CSMJ) Timor-Leste “kona ba essência independénsia poder judisiál nian”, tanba, tuir UIJLP, medida hirak ne’e mosu husi reasaun ba konteúdu desizaun judisiál sira.

Organizasaun ne’e dehan katak bainhira la konkorda ho desizaun judisiál ida, dalan loos mak hato’o rekursu, la’ós lori ba prosesu disiplinár.

Hanesan RAFA.TL nia notisia iha semana kotuk, Conselho Superior da Magistratura Judicial (CSMJ) Timor-Leste iha semana ne’e deside atu hahú prosesu disiplinár hasoru juízes na’in-haat husi Tribunal Rekursu (TR), no mós aplika suspensaun preventiva ba majistrada ida, bazeia ba keixa anónima ida ne’ebé simu husi órgaun refere.

Dokumentu sira ne’ebé RAFA.TL haré hatudu katak suspensaun preventiva husi servisu, ho lakon saláriu, aplika ba majistrada Natércia Gusmão, no prosesu disiplinár adisionál mós hahú hasoru juízes Deolindo dos Santos, Jacinta Correia no Duarte Tilman.

UIJLP konsidera suspensaun preventiva ne’ebé aplika ba Natércia Gusmão hanesan medida ne’ebé la tuir lei.

Organizasaun ne’e refere ba Konstituisaun Timor-Leste, ne’ebé garante katak juízes labele hasai ka muda arbitrariamente husi sira-nia knaar, no mos ba Estatutu Magistrados Judiciais (Lei n.º 5/2022), ne’ebé dehan katak suspensaun preventiva bele deit aplika bainhira iha proposta husi instrutor prosesu nian no iha indísius, suspensaun ne’e deside iha sesaun ida deit ne’ebé nomeia instrutor prosesu nian, la iha proposta husi instrutor refere, molok hahú investigasaun ofisiál katak suspensaun Natércia Gusmão, ne’ebé mak membru eleitu husi juízes forte ne’ebé justifika, pelumenus, pena transferénsia.

Tuir UIJLP, suspensaun ne’e deside iha sesaun ida deit ne’ebé nomeia instrutor prosesu nian, la iha proposta husi instrutor refere, molok hahú investigasaun ofisiál, no la fó oportunidade ba magistrada atu apresenta uluk nia defesa.

UIJLP mos subliña katak suspensaun Natércia Gusmão, ne’ebé mak membru eleitu husi juízes sira iha CSMJ, halo nia lakon kedas nia mandatu iha órgaun refere.

Tuir organizasaun ne’e nia interpretasaun, “suspensaun disiplinár ida ne’ebé ilegal uza hanesan mekanizmu atu hasai ema husi kargu”, hodi altera kompozisaun CSMJ no hasai mós refere katak desizaun ida-ne’e foti husi grupu membru CSMJ ne’ebé nomeadu husi entidade polítika sira, mak Prezidenti Repúblika,, iha tempu hanesan, mós kandidatu ba fatin iha Supremo Tribunal de Justiça no Tribunal de Recurso foun. Prosesu atu simu kandidatura ba kargu hirak deit representante ida-ne’ebé eleitu diretamente husi majistratura.

Komunikadu ne’e mós refere katak desizaun ida-ne’e foti husi grupu membru CSMJ ne’ebé nomeadu husi entidade polítika sira, mak Prezidenti Repúblika, Governu no Parlamentu Nasionál.

UIJLP mós esperesa preokupasaun tanba medida hirak ne’e foti husi membru CSMJ sira ne’ebé, iha tempu hanesan, mós kandidatu ba fatin iha Supremo Tribunal de Justiça no Tribunal de Recurso foun. Prosesu atu simu kandidatura ba kargu hirak ne’e loke ofisialmente iha dia 1 fulan Jullu.

Organizasaun ne’e refere ba artigu 139o Estatutu Magjstradu Judisiál nian, ne’ebé determina katak prosesu disiplinár tenke tuir regra kona-ba impedimentu no suspeisaun ne’ebé aplika iha prosesu penál, no afirma katak “ema ida labele sai juiz ba kazu ne’ebé envolve nia plenamente prinsipiu kontraditóriu, Estatutu Magistrados Judiciais no Konstituisaun, no an rasik.”

UIJLP husu atu prosedimentu disiplinár hotu-hotu respeita plenamente prinsipiu kontraditóriu, Estatutu Magistrados Judiciais no Konstituisaun, no husu mos atu suspensaun preventiva ne’ebé aplika ba magistrada ne’e haree fali ho lalais.

Organizasaun ne’e mós defende katak membru CSMJ sira ne’ebé iha konflitu interese labele partisipa iha desizaun sira, no direitu magistradu sira ne’ebé envolve iha prosesu tenke proteje, inklui direitu atu partisipa ho oportunidade hanesan iha konkursu ba asesu tribunál superior sira.

UIJLP reafirma nia prontidaun atu kontinua diálogu institusionál ho órgaun soberania Timor-Leste nian no atu kontribui, liu husi esperiénsia komunidade lusófona nian, ba fortalese garantia independénsia poder judisiál no respeitu ba prosedimentu legal iha magistratura Timor-Leste.

União Internasional Juízes Língua Portuguêsa (UIJLP) reúne asosiasaun nasionál majistradu sira husi Angola, Brasil, Cabo Verde, Guiné-Bissau, Moçambique, Portugal, São Tomé no Príncipe no Timor-Leste.

Jornalista: António Sampaio

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!