Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Vise-Primeiru Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál, no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino.
Díli, 17 Novembru 2026 (RAFA)- Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) tenke sai motór ba dezenvolvimentu nasionál, la’ós de’it fatin atu hetan diploma. Maibé, instituisaun ne’ebé produs koñesimentu, kompeténsia no solusaun ba nesesidade sosiedade.
Ministru Ensinu Superior Siénsia no Kultura (MESSK) interinu nu’udar mós Vise-Primeiru Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál, no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino, iha serimónia komemorasaun aniversáriu UNTL ba dala-26, Tersa-ne’e, hato’o parabéns ba Magnífiku Reitór, ekipa dirijente, dosente, investigadór, funsionáriu no estudante sira UNTL nian. Tanba durante tinan 26 instituisaun ne’e fó ona kontribuisaun importante ba formasaun rekursu umanu no dezenvolvimentu Timor-Leste.
“Susesu ensinu superiór labele sukat de’it hosi númeru estudante ka diploma ne’ebé universidade fó sai, maibé tenke haree mós ba kualidade koñesimentu, kompeténsia graduadu sira no kontribuisaun ne’ebé instituisaun sira fó ba sosiedade,” Mariano Assanami Sabino hateten.
Nia konsidera katak presiza investimentu ba kualifikasaun dosente sira, fortalesimentu investigasaun sientífika, atualizasaun programa estudu, hadi’a kondisaun aprendizajen no hametin mekanizmu garantia kualidade, inklui jestaun universitária ne’ebé transparente no responsável.
Nia subliña katak autonomia universitária, nu’udar elementu fundamentál ba liberdade akadémika no produsaun koñesimentu independente, tenke la’o hamutuk ho responsabilidade institusionál.
Governante ne’e reafirma kompromisu atu kontinua servisu hamutuk ho UNTL no instituisaun ensinu superiór sira seluk, hodi hametin kualidade ensinu, dezenvolve investigasaun sientífika no harii sistema ensinu superiór ne’ebé forte, inkluzivu no aliñadu ho prioridade dezenvolvimentu nasionál.
Tuir Ministru Mariano Assanami Sabino katak siénsia, teknolojia no inovasaun tenke sai prioridade sentrál iha vizaun dezenvolvimentu nasaun nian, liuliu atu responde ba dezafiu sira hanesan seguransa alimentár, saúde públika, mudansa klimátika, jestaun rekursu naturál, enerjia, dezenvolvimentu rurál no transformasaun dijitál.
Nia konsidera UNTL iha responsabilidade importante atu hametin ligasaun entre investigasaun sientífika, polítika públika, setór produtivu no komunidade, hodi uza koñesimentu sientífiku atu buka solusaun ba problema sira no hadi’a kondisaun moris povu nian.
Aleinde dezenvolvimentu siénsia no teknolojia, nia mós husu atu instituisaun ensinu superiór sira kontinua valoriza lian, istória, tradisaun no patrimóniu kulturál Timor-Leste nian.

Iha fatin hanesan Reitór UNTL, Joviano António da Costa, afirma katak konsolidasaun kualidade akadémika, hametin peskiza sientífika no hadi’a funsionamentu institusionál sai prioridade prinsipál ba dezenvolvimentu universidade ne’e iha etapa foun, hafoin selebra aniversáriu ba dala 26.
Nia mós haktuir universidade ne’e harii ho misaun fundamentál atu forma rekursu umanu nasionál ne’ebé bele asume responsabilidade no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun.
Durante tinan 26 nia ezisténsia, UNTL dezenvolve no konsolida ona ninia papél iha sistema ensinu superiór, ho fakuldade hamutuk 10 no estudante na’in rihun 20 resin.
“Graduadu sira husi universidade ne’e mós kontribui diretamente ba konstrusaun no funsionamentu instituisaun Estadu, formasaun profesór no profisionál sira iha área oioin, no dezenvolvimentu komunidade,” nia dehan.
Reitór UNTL ne’e mós hato’o agradesimentu ba fundadór universidade, reitór antigu sira, dosente, funsionáriu no estudante sira ne’ebé kontribui ba dezenvolvimentu instituisaun ne’e, maski durante ne’e hasoru limitasaun rekursu no kondisaun servisu ne’ebé difisil.
Iha parte seluk, nia informa katak husi Fevereiru 2026 to’o agora, UNTL asina ona akordu kooperasaun liu 50 ho instituisaun sira iha nasaun 15 resin. Akordu hirak-ne’e inklui parseria foun no renovasaun kooperasaun ne’ebé asegura oportunidade bolsa estudu ba fakuldade sira.
Nia mós revela dosente UNTL na’in-70 resin tama ona iha programa estudu mestradu no doutoramentu iha Portugál, Brazíl no Indonézia, ho maioria tuir formasaun doutoramentu. Besik metade husi dosente hirak-ne’e hahú sira-nia estudu iha tinan 2026.
Nu’udar parte husi esforsu atu hasa’e kualifikasaun akadémika no kapasidade sientífika, Joviano informa katak UNTL loke aplikasaun ba Programa Doutoramentu Interinstitusionál Internasionál (DINTER) iha área Teknolojia Kontroladória, Finansas no Jestaun, liuhusi parseria ho Universidade Presbiteriana Mackenzie, Brazíl.
Iha Janeiru 2027, UNTL sei loke kursu foun rua iha área Istória no Psikolojia, hodi aumenta oferta akadémika no kria oportunidade formasaun ba joven timoroan sira.
Nia rekoñese katak UNTL kontinua enfrenta dezafiu iha área rekursu no infraestrutura. Tanba ne’e, presiza planeamentu di’ak, jestaun responsavel no definisaun prioridade ne’ebé klaru atu buka solusaun ba problema hirak-ne’e.
Nune’e husu ba komunidade akadémika atu hametin diálogu, respeitu malu, kolaborasaun no sentidu unidade, hodi tau interese universidade no estudante sira iha sentru prosesu foti desizaun.
Jornalista: Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
Tenke Sai Motór Ba Dezenvolvimentu La’ós Deit Fatin Hetan Diploma Tinan-26 UNTL
todayNovember 20, 2026 11 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt