Noticias

Ramos-Horta Defende Feto Latino-Amerikana Atu Lidera ONU Tuirmai

todaySeptember 24, 2026 12

Background
share close

Nova Iorke, 24 de Setembru de 2026 (RAFA) Prezidente  Repúblika, José Ramos-Horta, defende katak Sekretáriu-Jerál Nasaun Unidas (ONU) tuirmai tenke feto ida husi Amérika Latina, ho “integridade ne’ebé labele kestiona”, hafoin liu ona tinan 80 ONU lidera husi mane sira.

“Hafoin liu ona tinan 80 mane sira iha lideransa organizasaun ita-nian, la presiza dehan katak ita tenke iha matenek natoon atu hili feto ida ho integridade ne’ebé labele kestiona, ho rejistu ne’ebé limpu iha defende direitu umanu, igualdade jéneru no inkluzaun, Estadu de Direitu, demokrasia, no esperiénsia forte iha jestaun nivel aas iha instituisaun nasionál no multilaterál,” Ramos-Horta  hateten iha ninia diskursu iha Sesaun 81 Assembleia-Jeral ONU, iha Nova Iorke, Kuarta-ne’e

Ramos-Horta mós lembra prinsípiu rotasaun rejionál iha prosesu hili líder ONU, no subliña katak pratika ne’e tenke respeita.

“Prezidente rotasaun rejionál tenke preserva,” dehan nia, no hatudu katak agora América Latina no Karibe konsidera nu’udar rejiaun ne’ebé iha turnu ba pozisaun Sekretáriu-Jerál ONU.

Nia dehan prosesu ne’e tenke lori ba hili líder foun ida ba mandatu 2027-2032.

Prezidente Timor-Leste liga pozisaun ne’e ho konsiderasaun luan kona-bá lideransa internasionál, ne’ebé nia konsidera nu’udar rekizitu importante ba hili Sekretáriu-Jerál ONU tuirmai.

“Lideransa la’ós de’it deskobre instintu eleitoradu ne’ebé iha raiva liu no amplifika. Dalaruma, lideransa mak tenke dehan ba ita-nia apoiadór sira rasik katak sira sala. Lideransa mak esplika kompleksidade bainhira lema ida sei fasil liután. Lideransa mak husu ema sira atu hanoin kona-bá aban bainhira sira hirus ho ohin,” afirma.

Ramos-Horta aumenta katak “kapasidade Estadu” presiza “pasiénsia, kapasidade atu konvense no korajen atu halo kompromisu”, no kompriende katak “poder lori responsabilidade, la’ós ijensaun”.

Apelu Ramos-Horta mai iha faze importante prosesu atu hili susesór António Guterres, ne’ebé ninia mandatu sei remata iha 31 Dezembru 2026. Susesór sei hahú mandatu iha 1 Janeiru 2027.

Prosesu selesaun hahú formalmente iha 25 Novembru 2025, bainhira Prezidente Assembleia-Jeral no Prezidente Konsellu Seguransa konvida Estadu-membru sira atu aprezenta kandidatura.

Konsellu Seguransa halo ona ronda votasaun informál tolu, ne’ebé koñesidu ho naran “straw polls”, atu sukat nivel apoiu ba kandidatu sira antes halo rekomendasaun formal ba Assembleia-Jeral.

Tuir Karta Nasaun Unidas, Sekretáriu-Jerál nomeia husi Assembleia-Jeral bazeia ba rekomendasaun Konsellu Seguransa. Desizaun iha Konsellu Seguransa presiza votu afirmativu husi membru na’in sia no konkordánsia husi membru permanente sira, ho possibilidade membru permanente ida uza direitu vetu.

Iha 24 fulan-Setembru, kandidatu na’in hitu kontinua formalmente iha kompetisaun, hafoin antiga Prezidente Chile Michelle Bachelet hasai nia kandidatura. ONU konfirma lista atual ne’ebé inklui Ivonne A-Baki, María Fernanda Espinosa, Rafael Grossi, Rebeca Grynspan, Olara Otunnu, Carolyn Rodrigues-Birkett no Macky Sall.

Kandidatu feto latino-amerikana sira mak Rebeca Grynspan husi Costa Rica, Carolyn Rodrigues-Birkett husi Guyana, María Fernanda Espinosa husi Equador no Ivonne A-Baki, mós husi Equador.

Kandidatu sira seluk mak Rafael Mariano Grossi husi Argentina, Diretór-Jerál Ajénsia Internasionál Enerjia Atómika; Macky Sall, antiga Prezidente Senegal; no Olara Otunnu husi Uganda.

Iha ronda votasaun informál datolu, ne’ebé hala’o iha 18 Setembru, Rebeca Grynspan hetan votu “encourage” na’in sia, enkuantu Carolyn Rodrigues-Birkett hetan votu na’in ualu. Maibé rezultadu ne’e seidauk determina kandidatu ida ne’ebé hetan apoiu natoon husi membru permanente lima Konsellu Seguransa.

Se feto ida eleitu, sei sai primeira vez iha istória ONU katak feto ida assume pozisaun Sekretáriu-Jerál.

Xefe Estadu Timor-Leste mós reafirma ninia pozisaun kona-bá nesesidade urgente atu halo reforma abrangente ba Konsellu Seguransa, inklui konsiderasaun kona-bá direitu vetu, ne’ebé nia konsidera “la konsistente ho igualdade soberana” entre Estadu-membru sira.

“Timor-Leste apela ba reforma abrangente, ho aumenta númeru membru permanente no mós membru la permanente, atu país sira iha dezenvolvimentu no rejiaun sira ne’ebé historikamente menus reprezenta iha Konsellu bele iha lian ne’ebé forte liután iha desizaun kona-bá pás no seguransa internasionál,” afirma Ramos-Horta.

“Vetu la konsistente ho igualdade soberana Estadu-membru sira,” dehan nia.

Ramos-Horta mós apela atu fó atensaun ba dispozisaun sira iha Karta Nasaun Unidas, liu-liu Artigu 27, númeru 3, ne’ebé hateten katak iha desizaun sira tuir Kapítulu VI no Artigu 52, númeru 3, parte ida iha disputa tenke abstén vota.

Ramos-Horta defende mós katak, ba país sira iha dezenvolvimentu, liu-liu Estadu-ilha ki’ik no país sira ne’ebé menus dezenvolvidu, aumentu efisiénsia iha ONU “tenke tradús ba implementasaun di’ak liután iha terenu, no la’ós menus apoiu esensiál”.

Xefe Estadu mós alarga ninia apelu ba reforma iha área sira seluk husi governasaun globál.

Kona-bá mudansa klimátika, Ramos-Horta reafirma prinsípiu justisa klimátika no “responsabilidade komún, maibé diferensiadu no kapasidade respetiva”.

Nia defende katak ambisaun klimátika ne’ebé boot liután “tenke akompaña ho finansiamentu ne’ebé asesível no previzível, apoiu ba adaptasaun, transferénsia teknolojia no haforsa kapasidade”.

Nia subliña mós katak, ba Estadu-ilha ki’ik sira no país sira ne’ebé menus dezenvolvidu, “vulnerabilidade labele sukat de’it bazeia ba rendimentu”, maibé tenke konsidera mós “jeografia, espozisaun ba impaktu klimátiku, kapasidade produtiva ne’ebé limitadu, xoke esternu no asesu limitadu ba finansiamentu ne’ebé asesível”.

Kona-bá intelijénsia artifisiál no teknolojia emerjente sira seluk, Ramos-Horta defende katak país sira iha dezenvolvimentu “tenke partisipa ativu iha governasaun no dezenvolvimentu teknolojia sira-ne’e, no la’ós simu de’it teknolojia ne’ebé dezenvolve iha fatin seluk”.

Jornalista: António Sampaio

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!