Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 11 Setembru 2026 (RAFA) – Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, hatete nia sei propoin atu elimina períodu intervensaun antes ordem do dia iha revisaun ba rejimentu tuirmai.
Tuir Prezidente Parlamentu, deputadu sira lakon tempu de’it ho tema ne’ebé repetidu semana ba semana no laiha konsekuénsia pratika.
”Sai deputadu la’ós de’it mai tuur atu vota, lae. Ou mai ko’alia iha períodu antes ordem do dia. La’ós ne’e maka ita hakarak”, Maria Fernanda Lay, iha entrevista ho RAFA iha véspera ba abertura sesaun lejislativa dala-haat ba Lejizlatura VI.
Fernanda Lay iha intensaun hakarak haré fila-fali prátika ida ne’e. ”Se karik, iha revizaun rejimentu nian, ha’u sei hasai parte ne’e, tanba la vale buat ida. Só Parlamentu Timor-Leste mak sei iha faze ne’e fali, seluk sira laiha ona”, nia deklara, hodi hatete katak konkluzaun ne’e mai husi esperiénsia sesaun lejislativa anterior.
“Sai deputadu la’ os ema kualker ona. Deputadu nia papel ne’ e importante”, nia subliña
Tuir Prezidente Parlamentu Nasionál katak debate iha Parlamentu tenke foku ba fiskalizasaun ba Governu, la’ós ba intervensaun ne’ebé laiha rezultadu.
”Ne’e buat ida karik ita dehan debate iha Parlamentu ne’e maka ne’ e de’it ona. Lae. Ita lakon tempu de’it ko’alia buat ne’ebé repetidu semana ba semana. La’ós ne’e maka ita hakarak”, nia afirma.
Presiza fiskalizasaun maka’ás liu ba Orsamentu
Bainhira kestiona kona-bá aprovasaun orsamentu Jerál Estadu 2026 ne’ebé lalais maka hamenus fiskalizasaun Parlamentu nian, Fernanda Lay hatan katak lae.
“Iha parte aprovasaun orsamentu rasik, halo tiha ona audiénsia, maibé ne’e la to’o”, nia afirma.
Prezidente esplika katak Parlamentu “iha faze seluk atu kompleta ida-ne’e”, hanesan analiza relatóriu trimestrál no posibilidade atu bolu Governu bainhira fiskalizasaun deteta problema. “Maibé buat ne’ebé ita halo agora, iha momentu ne’e, de’it mak fiskalizasaun. La to’o”, nia rekoñese.
Maria Fernanda Lay defende atu reforsa relasaun entre instituisaun ho Órgau Ezekutivu no órgaun kontrolu sira.
”Governu bele lori kontabilidade mai – la’ós de’it haree, impede uza orsamentu, maibé saida maka sira halo ona”, nia afirma, hodi hatutan katak Kámara Kontas no tribunál sira mós tenke serbisu “ho rigor liu tan”. “Governu la’ós ita-nia inimigu, sira ita-nia parseiru”, nia deklara.
Prezidente PN insiste katak deputadu sira tenke husu responsabilidade ba Governu kona-ba ezekusaun orsamentu.
”Deputadu tenke husu accountability ba Governu kona-ba orsamentu ne’ebé ita aprova. Oinsá atu garante katak dólar ida ne’ebé ita aprova iha ne’e to’o nia objetivu, to’o nia destinu? Ita halo verifikasaun ba atividade ne’e ka lae?”, nia kestiona.
Nia fo hanoin katak lei enkuadramentu orsamental limita ona transferénsia sira entre rúbrika sira hodi garante fiskalizasaun sira. “Maibé ida ne’ e akontese duni ou lae? Presiza rigor liután no presiza haré ho atensaun liu tan ba buat hirak ne’ e”
Kona-bá reforsu rekursu ba Parlamentu, Prezidente dehan nia husu ona apoiu ba parlamentu sira ASEAN, Uniaun Europeia no CPLP hodi kompleta dezafiu ne’ebé Timor-Leste “la bele halo mesak”.
”Ha’u espera katak iha sesaun lejislativa ne’ebé ita sei iha, antes eleisaun sira, ita bele dada buat balun ba oin ho ita-nia prezensa iha ASEAN”, nia afirma.
Bainhira kestiona kona-bá siklu eleitorál Prezidensiál ne’ ebé dezeña ba fulan outubru no novembru nia impaktu ba serbisu parlamentár iha sesaun lejislativa ida ne’ e, Fernanda Lay rekoñese katak “afeta, sim”, maibé nia dehan Parlamentu maka tenke jere nia tempu rasik.
”Sim afeta duni, maibé kuandu ami hatene jere ami nia tempu, ami hatene katak bainhira maka ami servisu no bainhira maka ami halo kampaña”, nia defende katak dezafiu mós bele produtividade.
“Tempu la’o ba nafatin; agora ita mak tenke sai produtivu liu tan. Ne’e maka ita tenke iha aspetu ne’e, serbisu maka’ás liu.”
Bainhira husu kona mensajen ne’ ebé nia sei hato’ o iha abertura ba sesaun lejislativa foun no eleisaun ne’ ebé “besik ona”, Prezidente husik mensajen atu aselera serbisu sira. “Atu sai parte husi organizasaun barak liután, ita tenke serbisu maka’ás liu tan”, nia konklui.
Jornalista: António Sampaio
Written by: RafaFM
Prezidente PN hakarak hapara períodu intervensaun "ne'ebé la vale buat ida" antes ordem do dia
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt