Noticias

Presiza Kolaborasaun Forte Entre Instituisaun sira Rezolve Hamlaha ho Mánutrisaun iha Timor-Leste

todayAugust 25, 2026 80 16 5

Background
share close

Díli, 25 Agostu 2026 (RAFA) — Sientista Planta Internasionál, Howard-Yana Shapiro, fó hanoin katak  atu rezolve hamlaha  ho mánutrisaun iha Timor-Leste presiza kolaborasaun forte entre instituisaun hotu.

Sientista Howard ho   estudante sira husi Universidade Katólika Timorense (UCT) iha ámbitu simeira siénsia no dezenvolvimentu SCI-Tech Expo 2026 iha Salaun UCT, Díli.

Sientista Howard hato’o sujestaun ne’e iha aprezentasaun kona-bá “Agriculture resilience Agroforestri and Food Security” ba  estudante sira husi Universidade Katólika Timorense (UCT) iha ámbitu simeira siénsia no dezenvolvimentu SCI-Tech Expo 2026 iha Salaun UCT, Díli, Tersa-ne’e.

Iha simeira ne’e Howard-Yana Shapiro relata kona-bá problema kompleksu no sistemátiku ka “wicked problems”, ne’ebé envolve hamlaha króniku, mánutrisaun, mudansa klimátika no seguransa ai-han.

Tuir nia, stunting ka ra’es-badak la’ós de’it problema kona-bá altura ka todan labarik. Maibé, mós bele afeta dezenvolvimentu sistema nervu, tanba falta mikronutriente, no ikus mai iha impaktu ba dezenvolvimentu umanu no produtividade.

Shapiro subliña katak rezolve problema hamlaha króniku no malnutrisaun iha Timor-Leste presiza kolaborasaun forte entre instituisaun sira.

“Signifika katak universidade, setor saúde, Ministériu Agrikultura no instituisaun relevante sira tenke servisu hamutuk atu dezenvolve solusaun ba problema real ne’ebé dadaun ne’e governu Timor-Leste esforsu atu halakon liuliu kona-ba stungting”, Howard-Yana Shapiro afirma.

Nia hatutan kolaborasaun ne’e importante atu kombina koñesimentu siéntífiku, peskiza, agrikultura no saúde, hodi hasa’e produsaun ai-han nutritivu no garante komunidade sira asesu ba ai-han saudável.

Iha biban ne’e, sientista planta internasionál ne’e mós, sujere atu Timor-Leste investe ho didi’ak iha setór agrikultura no rekursu naturais atu garante kresimentu ekonomia no moris di’ak ba jerasaun futuru.

Nia subliña katak Timor-Leste iha ambiente naturál no rekursu ne’ebé importante, ne’ebé presiza kuidadu no uza ho responsabilidade atu bele fó benefísiu ba gerasaun sira agora no ba sira ne’ebé tuir mai.

Sientista planta internasionál ne’e dehan Timor-Leste presiza konsidera ho didi’ak rekursu naturál no potensialidade ne’ebé nasaun iha, liuliu iha prosesu dezenvolvimentu nasional.

“Hakarak Timor-Leste bele halo di’ak liután sa’ida mak ita-boot sira aprende ona ne’e, no tenke kuidadu saida mak agora Timor-Leste iha ne’e”, nia sujere.

Nia  mós relata reziliénsia iha setor agrofloresta no seguransa ai-han konsidera importante atu ajuda komunidade sira enfrenta impaktu hosi mudansa klimátika no dezafiu iha produsaun ai-han.

Tanba, liuhosi sistema agrofloresta ne’ebé kombina ai-horis, ai-fuan no atividade agríkola, bele hadi’a saúde rai, proteje rekursu naturál, aumenta diversidade ai-han no fortalece seguransa ai-han ba komunidade,.

Shapiro esplika objetivu hosi melhoramentu jenétiku ai-horis la’ós de’it atu aumenta produtividade, maibé mós atu hasa’e valór nutrisionál, rezisténsia ba moras no insetu, no rezisténsia ba kondisaun ambientál.

Nia fó ezemplu, iha programa African Orphan Crops Consortium, sientista sira konsege halo sekuénsia genome kompletu ba variedade ai-horis barak.

Informasaun jenómika ne’e sai hanesan mapa ne’ebé ajuda sientista sira identifika parte espesífika hosi kromosoma ne’ebé bele hadi’a, ho objetivu atu hasa’e nutrisaun, produtividade no rezisténsia ai-horis.

Jornalista: Cesarina de Carvalho

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!