Noticias

PM Xanana Konsidera Filme Rezisténsia 1975–1999 Hatudu Sakrifísiu no Korajen Povu Timor-Leste

todayOctober 3, 2026

Background
share close

Díli, 03 Setembru 2026 (RAFA)- Primeiru Ministru (PM),  Kay Rala Xanana Gusmão, konsidera filme rezisténsia 1975 -1999 hatudu sakrifísiu no korajen povu Timor-Leste.

“Filme ida-ne’e iha impaktu boot tebetebes, tanba bainhira ita haré, halo ita hanoin hikas esperiensia sira kona-bá okupasaun no liu-liu, kona-bá espíritu reszsténsia timorense,” Komandante Em-Xefe FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão hatete iha lansamentu filme ne’e iha Múzeu Rezisténsia, Sábadu-ne’e.

Nia dehan, kada família husi nasaun ne’e iha istória ida kona-bá tinan sira liubá. Kada aldeia rai nia memóris rasik. Hasoru susar oioin no lakon buat barak. Famílias sira namkari. Ema barak moris ho laran ta’uk no hamlaha.

Iha momentu ne’ebé ema neon lakon hotu, lakon esperansa no laiha ema ida mak hatene oinsá no bainhira loos mak luta ne’e sei remata.

Xanana ne’ebé reorganiza funu hafoin baze apoiu rahun iha tinan ikus 1978 ne’e hateten, mésmu iha períodu ne’ebé nakukun liu,  povu nunka husik mehi boot ida, katak loron ida sei sai livre. Nune’e filme ne’e hatudu sakrifisiu ho korajen povu nian.

“Sira mak hakarak hatuur ita-nia país nia futuru ho sira-nia oan sira-nia liberdade, aas liu sira-nia moris rasik. Filme ne’e konta istória, liu husi lian husi sira ne’ebé uluk hetan responsabilidade atu organiza rezisténsia no liuhusi povu Timor tomak nia esperiénsia,” Xanana hatutan.

Nia dehan, luta tinan 24 sei labele kobre ho filme úniku ida. Mártires barak no timoroan barak ne’ebé ativu iha luta sei la haré iha filme ne’e no istória barak mak labele konta. Maibé ita la haluha.

“Istória ne’e pertense ba timoroan tomak. Ne’e ita hotu nia istória. Kada jerasaun timorense tenke komprende buat ne’ebé sakrifika ona atu ita bele hetan ita-nia independensia. Maibé independénsia la hakotu ita-nia traballu. Fó mai ita dezafiu foun ida atu konstrui Estadu ida ne’ebé forte no reziliente, proteje ita-nia demokrasia no harii sosiedade ida ne’ebé bele tau-matan ba nia povo rasik. Trabalho né kontinua ohin no sei kontinua iha future,” dehan Xanana.

PM  Xanana hatutan, atu konstrui nasaun pasífika tenke liga mós ho legadu husi konflitu. Rekonsiliasaun hanesan parte esensial ida husi ne’e.

Nia dehan, hetan tiha independênsia hatene katak sei la bele harii nasaun ida bazeia iha vingansa.

“Ita tenke rekonsilia ho malu iha ita-nia sosiedade rasik no ita tenke relonsilia ho Indonézia. Ne’e la signifika katak haluha pasadu. Ita hatene katak rekonsiliasaun tenke bazeia iha lia-loos no iha komprensaun ho laran moos kona-ba buat sira nebé uluk akontese,” Xanana tenik

Xanana dehan lakohi jerasaun tuir mai mak rai fali ódii no hirus iha sira-nia fuan. Tanba ne’e mak hamutuk servisu atu transforma istória ida nakonu ho konflitu ba fali relasaun ne’ebé bazeia iha amizade, iha respeitu malu no iha kooperasaun.

Depois de Timor-Leste hetan tiha independênsia, Timor-Leste hili mak rekonsiliasaun no paz.

“Ita-nia esperiensia kona-bá luta ho rekonsiliasaun mak ajuda ita atu hateke ba mundo ohin-loron. Ita moris iha époka ida nakonu ho konflitu no desordem ne’ebé aumenta maka’as tebes, ne’ebé ema la respeita ona direitu internasionál no utiliza forsa em vez do dialogu. Timor-Leste hatene tansá mak direito internasionál ne’e importante. Ita-nia direitu ba autodeterminasaun rekoñese iha direitu internasionál no iha 1999 ita-nia povo bele finalmente ezerse direitu ne’e,” Xanana subliña.

Filme rezisténsia ida-né haktuir história no halo ita hanoin hikas katak dialogu, paz ho rekonsiliasaun bele alkansa.

“Ba imi, jovens timoroan sira, tinan sira ne’ebé hatudu iha filme ne’e hanesan de’it istória no la’ós memória, tanba imi moris ikus ona. Ne’e mós di’ak, tanba signifika katak imi moris iha país ida ho paz no estabilidade.No bain-hira imi haré filme ne’e, imi tenke hanoin hikas ema hotu-hotu ne’ebé labele moris hodi haré independênsia.Filme né mós ba sira hotu nebé mate iha funu laran,”  Xanana afirma.

Iha fatin hanesan, diretór AMRT, IP, Jorge Alves ‘We Moris’ hatete, dokumentáriu ida-ne’e mosu husi parseria institusionál entre AMRT no Gabinete Primeiru-Ministru, hanesan ezemplu ida husi responsabilidade no kompromisu hamutuk atu prezerva, proteje no transmite memória rezisténsia Timorense ba jerasaun sira tuirmai.

“Tanba memória sira ne’ebé ita la rai ohin, bele lakon aban.Iha testemuñu sira ne’ebé ita bele rona ohin, maibé aban bele laiha tan ema ne’ebé bele hato’o sira. Iha dokumentu, fotografia, objetu no fatin istóriku sira ne’ebé presiza ita-nia atensaun no protesaun,” relata Jorge Alves.

Tuir nia prezerva memória la’ós opsaun ida. Ne’e dever ida. Dever Estadu nian. Dever instituisaun sira nian. Dever Arquivo no Museu Rezisténsia Timorense nian. No mos dever jerasaun foun sira nian.

Nia hatutan, rezisténsia Timorense la’ós harii de’it husi naran sira ne’ebé hakerek iha livru Istória. Rezisténsia harii husi rihun ba rihun mane no feto sira, kombatente sira, membru Frente klandestina no Frente Diplomátika, estafeta sira, estudante sira, família no komunidade sira ne’ebé fó apoiu, hahán, protesaun, informasaun no esperansa.

Nia hatutan, barak husi sira-nia naran la hetan oportunidade atu hakerek iha livru Istória. Maibé sira hotu iha parte ida iha Istória Timor-Leste.

“Ba sira hotu, ita deve onra no respeitu. Liberdade ne’ebé ita iha ohin la mai ho fasilidade. Liberdade iha Istória. Liberdade iha sakrifísiu. Liberdade iha sofrimentu. Liberdade iha perda. No liberdade iha responsabilidade” hatete Jorge Alves.

Arquivo no Museu Rezisténsia Timorense eziste. AMRT la eziste de’it atu rai dokumentu sira iha kaixa. AMRT eziste atu halibur, prezerva, halo peskiza, fó dignidade no transmite. AMRT eziste atu proteje prova sira husi istória no lori ba naroman buat sira ne’ebé iha risku atu haluha.

Atu  dehan ba  oan no bei-oan sira, katak ida-ne’e akontese. Ema sira-ne’e eziste. Povu ida-ne’e sofre. Povu ida-ne’e reziste.No povu ida-ne’e hetan liberdade.

Nia  dehan  joven ohin loron moris iha liberdade, ida-ne’e mak rezultadu husi luta no sakrifísiu jerasaun sira antes mai iha joven sira ohin loron nia. Tanba atu joven sira agora ne’e bele moris livre, ema barak simu sofrimentu, ema barak halo sakrifísiu, ema barak arrisca sira-nia moris.

“Liberdade ne’ebé ne’ebé ohin loron joven sira goza  iha folin ida. Folin ne’ebé selu husi jerasaun sira antes ita,” Jorge Alves hateten.

Nia husu ba joven sira, kontinua hatene nafatin istória Timor-Leste. Joven sira presiza iha korajen atu buka koñesimentu, estuda, no korajen atu harii futuru ho responsabilidade.

Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasoins Unidas bá Konsulta Populár 1999 no Xefe Misaun UNAMET, Ian Martin, hatete, nasaun ida-ne’e merese atu nia istória kontada liuhusi dokumentáriu ida, hodi preserva memória luta no sakrifísiu povu Timor-Leste.

“Filme dokumentáriu ne’e sei ajuda mantén memória istória Timor-Leste husi 1975 to’o 1999 no transmite espíritu, sakrifísiu ema sira ne’ebé luta ba independénsia, inklui sira ne’ebé fó sira-nia moris la ho interese ba pozisaun ka benefísiu pesoál,” Ian Martin hateten.

Nia mós apela ba Governu atu lori dokumentáriu ne’e ba munisípiu sira, hodi permite komunidade iha distritu sira asesu ba istória no memória ne’ebé dokumentáriu ne’e konta.

Diretór Produsaun Filme, Ian White, hato’o katak filme dokumentáriu ne’e la’ós de’it obra sinematográfika, maibé dokumentu istóriku ne’ebé konta luta no korajen povu Timor-Leste liu husi imajen, testemuñu no memória husi ema, família no komunidade sira.

Ian White hein katak filme ne’e bele sai instrumentu edukasaun ba juventude no promove istória Timor-Leste ba públiku internasionál, hodi hametin dame, unidade, rekonsiliasaun no respeitu ba dignidade umana.

Jornalista: Cesarina de Carvalho

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!