Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
CEO OceanX, Vincent Periebone konversa ho PM Xanana Gusmão iha ámbitu Simpoziu OceanX iha Sentru Konvensaun Díli, Sesta 28 Agostu 2026.
Díli, 28 Agostu 2026 (RAFA)- CEO OceanX, Vincent Periebone, hatete rezultadu hosi misaun peskiza sientífika OceanX iha Timor-Leste tenke kontinua dezenvolve no uza atu apoiu prioridade nasionál, liu-liu iha jestaun tasi, konservasaun, peska, edukasaun no ekonomia azul.
CEO OceanX, Vincent Periebone, hato’o deklarasaun ne’e iha diskursu ofisial atividade Simpoziu OceanX iha Sentru Konvensaun Díli, Sesta-ne’e, hodi dehan Governu Timor-Leste iha papel importante hodi liga serbisu sientífiku ho prioridade nasionál sira, enkuantu OceanX fornese plataforma peskiza no kapasidade operasionál ba parseiru sientífiku internasionál.
“Reprezentante governu nian sira ajuda liga servisu sientífiku ba prioridade nasionál sira. OceanX fornese plataforma peskiza no kapasidade operasionál sira ba parseiru sientífiku internasionál oioin hodi atinji atividade espesializada sira,” CEO OceanX, Vincent Periebone hateten.
CEO OceanX, agradese ba ekipa Governu, kolega timoroan sira, ekipa sientífika no tripulasaun OceanX na’in-haat (4) ne’ebé servisu hamutuk hodi garante misaun ne’e hala’o ho seguru.
Tuir Periebone, OceanX uza plataforma ida ne’ebé kombina peskiza sientífika, teknolojia, edukasaun no mídia, atu permite ekipa sira analiza ambiente tasi nian hosi perspetiva oioin.
Nia hatete kapasidade hosi OceanX 4 permite ekipa misaun sira buka resposta ba pergunta sientífika sira ne’ebé antes difísil atu hatán iha eskala boot, enkuantu parseiru timoroan sira ajuda determina pergunta sira ne’ebé relevante liu ba interese no prioridade Timor-Leste.
“Ha’u orgullu ho saida maka ekipa konjunta realiza ona. Ha’u-nia atensaun agora mak kona-ba oinsá koñesimentu ne’ebé rezulta bele uza husi Timor-Leste no oinsá parseria ne’e bele fó apoiu ba serbisu ne’ebé tuir mai,” nia dehan.
Vincent Periebone, esplika katak espedisaun tasi nian la’ós rohan hosi prosesu sientífiku. Hafoin ró remata atividade iha tasi, amostra sira sei lori ba laboratóriu no dadus sira sei kontinua analiza, koko no refina atu hetan interpretasaun ne’ebé di’ak liután.
Análize sientífika balun bele lori tempu naruk, enkuantu Governu no ministériu sira dala barak presiza informasaun lalais atu suporta prosesu foti desizaun. Tanba ne’e, nia defende parseria tenke fornese atualizasaun interinu, inklui informasaun kona-ba nivel konfiansa iha deskobrimentu preliminár sira no parte sira ne’ebé presiza estudu adisionál.
“Siénsia bele estabelese liña baze ida, identifika padraun sira, sukat mudansa sira no hamenus inserteza. Ida-ne’e mós bele hatudu iha ne’ebé maka evidénsia ne’ebé disponivel sei la kompletu,” nia hatete.
Tuir nia, Governu tenke uza evidénsia sientífika hamutuk ho nesesidade komunidade, prioridade ekonómika, rekursu públiku no polítika nasionál bainhira foti desizaun.
Periebone mós destaka planu no prioridade sira Governu nian ne’ebé liga ho ambiente tasi, inklui posibilidade harii parke nasionál tasi nian, jestaun kosta norte, produtividade peska, protesaun ba animál fuik tasi nian no oportunidade atu sustenta rekursu tasi nian ba tempu naruk.
Nia rekomenda, ekonomia azul envolve área barak, hanesan peska, konservasaun, edukasaun, turizmu no infraestrutura peskiza, ne’ebé hotu-hotu iha interasaun ho ambiente tasi nian.
Maski nune’e, nia rekoñese katak prioridade sira bele kompete malu no orsamentu públiku limitadu, tanba ne’e desizaun dala barak tenke foti molok pergunta sientífika hotu hetan resposta.
Periebone konsidera Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) iha papel importante hodi liga rezultadu misaun ho ensinu, peskiza estudante no dezenvolvimentu kapasidade sientífika iha Timor-Leste.
Nia dehan , estudante no peskizadór Timoroan sira tenke hetan asesu ba dadus no ekipamentu, envolve iha análize kontinua, publikasaun sientífika no serbisu iha kampu.
OceanX no Governu Timor-Leste mós haree imajen no materiál mídia ne’ebé halibur durante espedisaun nu’udar instrumentu importante atu aumenta komprensaun públika kona-ba ambiente tasi Timor-Leste.
Materiál sira-ne’e bele uza iha eskola, universidade, muzeu no instituisaun públika sira, ho kontestu no esplikasaun ne’ebé loos atu evita deskobrimentu preliminár sira interpreta hanesan konkluzaun final.
Atu mantein parseria peskiza ne’e ba tempu naruk, Governu, OceanX, UNTL no ekipa sientífika presiza iha responsabilidade klaru, liña tempu realistiku no komunikasaun regulár.
Nia mós propoin atu iha pontu kontaktu klaru, ajenda atualizasaun no mekanizmu atu hamosu pergunta no deskobrimentu foun sira bainhira peskiza kontinua.
Periebone hatete nia sei haree susesu hosi parseria ne’e liu hosi oinsá peskizadór sira uza materiál misaun atu lidera estudu foun, ekipa Governu uza evidénsia iha planu jestaun no estudante sira uza dadus hosi misaun ba sira-nia peskiza.
“Ha’u agradese bá Governu Timor-Leste, UNTL, komunidade sientífika, peskizadór internasionál, ekipa marinha, tripulasaun ró no ema hotu ne’ebé kontribui ba misaun refere.” Nia subliña.
CEO OceanX, Vincent Periebone, afirma parseria entre Timor-Leste no OceanX tenke kontinua atu transforma rezultadu peskiza sai koñesimentu ne’ebé útil ba konservasaun tasi, peska, edukasaun, turizmu no dezenvolvimentu ekonomia azul Timor-Leste.
Jornalista: Marcelino Tomae
Written by: RafaFM
Peskiza Sientífika OceanX iha Timor-Leste Tenke Uza Ba Apoiu Prioridade Nasionál
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt