Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli 28 Agostu 2026 (RAFA)- Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Marcos “Mameta” da Cruz, hatete rezultadu peskiza sientífika hosi misaun OceanX iha Tasi Timor-Leste fó komprensaun kle’an liután kona-bá ambiente marítimu no biodiversidade tasi nian.
Ministru Marcos da Cruz hato’o nia pozisaun ne’e iha ámbitu Simpoziu OceanX Timor-Leste iha Sentru komvensaun Dili Sesta-ne’e no argumenta katak rezultadu peskiza ne’ebé aprezenta iha simpóziu ne’e fó dadus foun kona-ba biodiversidade marítima, mapa fundu tasi, dadus oseanográfiku, baleia no espésie marítima sira seluk ne’ebé antes seidauk iha informasaun sufisiente.
“Peskiza ida-ne’e la substitui koñesimentu ne’ebé Timor-Leste halibur ona durante tinan barak, maibé aumenta evidénsia sientífika no kompleta informasaun ne’ebé Governu, sientista no komunidade sira iha ona,” hatete Ministru Marcos da Cruz.
Governante ne’e hatutan, koñesimentu sientífiku importante tebes tanba, Governu Timor-Leste labele jere ho sustentabilidade buat ne’ebé Timor seidauk komprende ho sufisiente, maibé koñesimentu sientífiku tenke iha objetivu prátiku, hanesan ajuda Governu halo desizaun di’ak liután kona-ba rekursu marítimu, haforsa konservasaun, hadi’a jestaun peska no kria oportunidade ekonómika sustentavel ba povu. No abordajen ne’e alinha ho dalan dezenvolvimentu Timor-Leste hahú husi restaurasaun independénsia.
Nia dehan, Planu Dezenvolvimentu (PED) 2011-2030,ne’ebé Governu Timor-Leste adopta iha 2011, hanesan estrutura prinsipál ba dezenvolvimentu nasional ho objetivu atu harii nasaun próspera, ekonomia forte no populasaun saudável no edukada.
Nia subliña, PED mós rekoñese prosperidade longu prazu Timor-Leste presiza ekonomia diversifika., Agrikultura no turizmu, hamutuk ho petróleu no rekursu naturál sira, identifika hanesan indústria estratéjika atu kria empregu, dada investimentu no apoia dezenvolvimentu nasionál.
“Tasi ita nian mak parte hosi ita nia istória, kultura no moris komunidade sira iha rai laran tomak. Maibé, tasi mós sai ida hosi ita nia patrimóniu naturál no ekonómiku boot liu,” nia dehan.
Tuir nia, Polítika no Planu Asaun Ekonomia Azul fó estrutura atu uza rekursu marítimu ho responsabilidade, atu apoia seguransa ai-han, meiu subsisténsia, empregu, turizmu no diversifikasaun ekonómika, enkuantu proteje ekosistema marítima ne’ebé sai baze ba oportunidade sira-ne’e.
Jestaun peska presiza bazeia ba dadus sientífiku bá MAPPF, koñesimentu kona-ba tasi importante liuliu iha setór peska, tanba ikan sai fonte importante ba ai-han no nutrisaun povu Timor-Leste. Peska mós sustenta meiu subsisténsia komunidade sira iha área tasi-ibun no iha potensial atu fó kontribuisaun boot liután ba empregu no ekonomia nasional.
Nia subliña, dezenvolvimentu peska ho sustentabilidade presiza bazeia ba informasaun ne’ebé di’ak kona-ba populasaun ikan no ambiente ne’ebé sustenta sira, tanba ne’e Simpoziu ida-ne’e bele ajuda Governu determina nivél peska ne’ebé sustentável, identifika área ne’ebé presiza proteksaun no dezenvolve medida jestaun atu garante populasaun ikan nafatin saudável.
Ataúro sai ezemplu importante
Ministru Marcos da Cruz fó ezemplu klaru kona-ba importánsia konservasaun ambiente marítimu, hanesan ambiente marítimu iha Ataúro iha importánsia internasionál, no komunidade sira iha ona esperiénsia naruk hodi proteje parte hosi ambiente ne’e, inklui liuhosi área marítima protejida ne’ebé jere lokalmente no prátika tradisionál Tara Bandu.
Nia dehan, Governu agora kontinua prosesu atu estabelese Parké Nasionál Ataúru, ho objetivu atu proteje ambiente marítimu ne’ebé úniku no iha tempu hanesan kria oportunidade ekonómika sustentável ba komunidade sira iha ilha ne’e.
Nia afirma, peskiza sientífika tenke kombina ho koñesimentu no esperiénsia komunidade kosteira sira ne’ebé durante jerasaun barak depende ba no kuida ambiente marítimu.
Nia dehan, Governu mós presiza haforsa kapasidade instituisaun nasionál atu sientista Timoroan, estudante, ofisiál peska no funsionáriu Governu bele partisipa diretamente iha peskiza, interpreta informasaun sientífika no aplika rezultadu sira ba polítika no jestaun.
“Governu mós kontinua planeamentu atu harii Sentru Peskiza no Edukasaun Marítima iha Ataúru.Sentru ne’e sei sai baze permanente ba konservasaun no edukasaun iha Timor-Leste, no mós apoia relasaun entre estudante no peskizadór Timoroan ho instituisaun sientífika hosi rejiaun no mundu.” Tenik nia.
Tanba ne’e tuir nia katak i forsa misaun OceanX mak fó oportunidade ba povu Timor-Leste atu haree diretamente parte hosi sira nia rai rasik ne’ebé ema barak seidauk iha oportunidade atu haree.
Imajen no deskoberta sientífika hosi misaun ne’e bele ajuda aumenta komprensaun no orgullu públiku kona-ba ambiente marítimu extraordináriu ne’ebé hale’u Timor-Leste, tanba peskiza kona-ba baleia hanesan ezemplu kona-ba ligasaun entre koñesimentu sientífiku no dezenvolvimentu nasional.
Timor-Leste tama iha koridór migrasaun importante internasionál ba baleia no espésie marítima sira seluk. Tanba ne’e, informasaun kona-ba movimentu baleia, tempu sira iha águas Timor-Leste no ambiente ne’ebé sira depende ba bele ajuda proteje espésie sira-ne’e no, iha tempu hanesan, apoia dezenvolvimentu turizmu marítimu ho kualidade.
“Atividade hanesan whale watching, mergullu no turizmu bazeia ba natureza bele kria negósiu, empregu no rendimentu ba komunidade lokal, maibé, oportunidade sira-ne’e tenke jere ho responsabilidade, tanba prinsipiu Ekonomia Azul mak proteksaun ambiente no dezenvolvimentu ekonómiku tenke lao hamutuk atu fó benefísiu ba ema hotu,”.
Ministru ne’e dehan Timor-Leste presiza kontinua investe iha sientista Nasionál maske misaun OceanX aumenta koñesimentu kona-ba tasi Timor-Leste, sei iha nafatin lakuna boot iha área peskiza.
Lakuna sira inklui koñesimentu kona-bá populasaun ikan, dadus baze ba konservasaun, jestaun no monitorizasaun área marítima importante, no movimentu, populasaun no ameasa ne’ebé hasoru baleia, tubaraun no espésie marítima sira seluk.
Kooperasaun sientífika internasionál fó oportunidade ba Timor-Leste asesu ba teknolojia no esperiénsia ne’ebé karik presiza tinan barak atu dezenvolve rasik.Maibé, kontribuisaun kooperasaun ne’e tenke liu hosi fó asesu ba teknolojia de’it.
“Ami hakarak sientista Timoroan partisipa diretamente iha peskiza marítima. Ami hakarak estudante sira servisu hamutuk ho peskizadór internasionál ne’ebé esperiénsia. Ami hakarak ofisiál peska no funsionáriu Governu iha kapasidade atu interpreta informasaun sientífika no uza ba tomada desizaun prátika,” nia hatete.
Ministru Agrikultura ne’e hatutan katak iha tempu oin mai, sientista Timoroan tenke lidera peskiza iha ita nia tasi rasik, no OceanX sei kontinua parseria ho Timor-Leste
Nia refirma, reafirma kompromisu Governu atu dezenvolve Ekonomia Azul, ho objetivu atu tasi Timor-Leste fó ai-han, meiu subsisténsia no oportunidade ekonómika ba povu, enkuantu proteje ambiente marítimu. No esperansa Governu Timor-Leste atu kontinua kooperasaun ho OceanX iha futuru, ho parseria ne’e tenke nafatin alinha ho prioridade nasional Timor-Leste no, liuliu, haforsa koñesimentu sientífiku kona-ba tasi no kapasidade povu Timoroan.
“Liu-husi komprende ita nia tasi di’ak liután, ita bele jere ita nia peska ho sustentabilidade, proteje ekosistema importante, apoia dezenvolvimentu turizmu marítimu, haforsa komunidade kosteira no kria oportunidade foun ba ita nia povu,” nia haktuir.
Governante ne’e argumenta, ida-ne’e mak dalan atu koñesimentu hosi peskiza bele apoia dezenvolvimentu nasional no ajuda Timor-Leste jere ho sustentabilidade nia rekursu marítimu, la’ós de’it ba povu Timor-Leste ohin, maibé mós ba jerasaun sira tuirmai.
Jornalista: Marcelino Tomae
Written by: RafaFM
Peskiza OceanX Tenke Apoia Jestaun Sustentável Ba Rekursu Marítimu Timor-Leste
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt