Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 24 Setembru 2026 (RAFA) — Conselho Superior da Magistratura Judicial (CSMJ) impedidu atu nomeia juíz ba tribunal superiór tanba konflitu interese no falta quórum, tuir alerta ida husi pareser Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça (PDHJ), ne’ebé RAFA asesu Kinta-ne’e.
Iha parser ne’e, Provedor Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” konklui katak, husi fatin lima iha órgaun ne’e, atualmente fatin tolu de’it mak disponivel atu halo deliberasaun kona-bá konkursu ba Supremo Tribunal de Justiça (STJ) no Tribunal de Recurso.
“Se tau hamutuk fatin husi ema ne’ebé prezide, ne’ebé labele iha okupante tanba konflitu interese, no fatin vogal ne’ebé eleitu husi magistradu judisiál, ne’ebé mamuk, restu de’it fatin tolu ne’ebé bele okupadu husi ema ne’ebé iha kondisaun atu partisipa,” refere dokumentu.
Quórum mínimu legal CSMJ nian mak membru haat, ne’ebé reprezenta dois tersu husi total membru lima. Sem kompozisaun ida-ne’e, parecer hateten katak “deliberasaun órgaun kolejiál sira ne’ebé halo la ho respeita quórum ka maioria ne’ebé lei ezije, mak nula”, tuir Decreto-Lei n.º 32/2008.
Provedor aviza katak, se nomeasaun juíz konselheiru sira halo iha kondisaun hirak-ne’e, “mak nula, no nula mos sei sai nomeasaun dahuluk Juíz Konselheiru Supremo Tribunal de Justiça no instalasaun Supremo Tribunal de Justiça”.
Konflitu interese iha CSMJ
Orijen husi impasse ne’e mak faktu katak membru haat husi total membru lima CSMJ nian mos kandidatu ba konkursu ne’ebé órgaun rasik tenke deside, inklui ema ne’ebé prezide Conselho.
“Provedor konsidera katak permanénsia iha CSMJ husi ema ne’ebé kandidatu ba konkursu ne’ebé nia nomeasaun tenke deside, rasik de’it ona, la kompatível ho imparsiálidade ne’ebé lei ezije ba órgaun,” dokumentu hateten.
Pareser mós nota katak mekanizmu substituisaun temporária (suplência) ne’ebé Estatutu Magistradu Judisiál prevee, la rezolve problema kona-bá fatin presidénsia.
“Suplénsia la rezolve, maibé, fatin ema ne’ebé prezide. Presidente CSMJ la iha suplente. Ema ne’ebé substitui nia mak Vice-Presidente,” dokumentu esplika. Pozisaun Vise-Presidente mos seidauk prienxe, depois de Francisco Nicolau sai husi pozisaun ne’e.
Fatin daruak ne’ebé mamuk mak vogal ne’ebé eleitu husi magistradu judisiál sira rasik — “úniku fatin ho orijen eletivu judisiál” iha Conselho, tuir pareser.
Fatin ne’e mamuk husi fulan Jullu, depois de titular, Juíza Konselheira Natércia Gusmão, hetan suspensaun preventivu husi CSMJ, hanesan RAFA.TL relata ona iha 18 Jullu.
Iha tempu ne’ebá, CSMJ mos deside atu loke prosesu disiplinár ba juíz Deolindo dos Santos, Jacinta Correia no Duarte Tilman, bazeia ba denúnsia anónima. Fontes judisiál sira kestiona deliberasaun ne’e tanba prosesu ne’e halo “loron rua” de’it depois de simu keixa, no ema sira ne’ebé akuzadu la rona uluk.
Judicial System Monitoring Programme (JSMP) iha tempu ne’ebá manifesta “preokupasaun séria” kona-bá prosesu ne’e, no alerta katak medida disiplinár hotu-hotu tenke “kumpre ho rigor prosedimentu no garantia legal” ne’ebé Estatutu Magistradu Judisiál prevee.
Parecer Provedor nian refere ba dúvida balu ne’ebé levanta ona iha tempu ne’ebá.
“Suspensaun preventivu tanba prosedimentu disiplinár determina perda mandatu vogal,” no “bainhira perda mandatu verifika ona, tenke halo deklarasaun katak fatin vogal ne’e mamuk, no halo eleisaun foun” — maibé, tuir dokumentu, ida-ne’e nunka akontese.
“Laiha konvokasaun CSMJ atu deklara vacatura no laiha marka data ba eleisaun foun sai omisaun,” konklui pareser.
Dokumentu mós konfirma katak suspensaun preventivu Natércia Gusmão “nunka hetan uluk proposta husi instrutor”, hanesan Artigu 138.º, n.º 1, Estatutu Magistradu Judisiál ezije. Requizitu legal hanesan ne’e mós fontes judisiál sira hatudu ona ba RAFA.TL iha Jullu katak la kumpre.
Transferénsia juíz no independénsia judisiál
Pareser ne’e mós mosu depois de fulan-Setembru ne’ebé movimentadu liu iha CSMJ.
Iha loron 16 fulan-Setembru, RAFA relata katak Conselho transfere juíz na’in sia entre tribunal sira iha Díli, Suai, Baucau no Oecusse, maski juíz sira ne’e la husu transferénsia. Deliberasaun ne’ebé halo iha 21 Agostu la hatudu razaun esepsionál sira ne’ebé lei ezije atu dispensa konsentimentu husi magistradu sira.
Juíz na’in haat husi sira ne’e, liu husi sociedade JU,S Jurídico Social Consultoria, aprezenta ona reklamasaun formal ba CSMJ, no husu atu revoga medida ne’e “iha parte ne’ebé kona-bá sira”.
Agora, parecer Provedor nian konsidera transferénsia hirak-ne’e potensialmente iha vísiu jurídiku hanesan: “juíz barak transfere ba jurisdisaun seluk sem observa rekizitu legal sira ne’ebé prevee iha Artigu 6.º, n.º 3, no Artigu 8.º Estatutu Magistradu Judisiál,” dokumentu hateten, no aumenta katak deliberasaun ne’e “tau em kauza independénsia judisiál”.
Mudansa iha kompozisaun CSMJ
Iha kompozisaun Conselho nian, pareser mós nota mudansa sira ne’ebé foin lalais akontese, maibé nia efeitu limitadu.
Iha 11 Setembru, Conselho de Ministros substitui vogal Alexandre Gentil Corte-Real de Araújo ho Nelinho Vital, ne’ebé Ministru Justisa Sérgio Hornai nomeia.
Iha 18 Setembru, Presidente da República simu renúnsia Francisco Nicolau husi pozisaun vogal efetivu no vice-presidente, no nomeia José Teixeira atu substitui nia, loron balu depois de Nicolau hetan denúnsia kona-bá alegadu konflitu interese iha kontratu ho valor US$9 miliaun iha Região Administrativa Especial de Oé-Cusse Ambeno (RAEOA).
Provedor “apresia inisiativa membru ne’ebé aprezenta nia renúnsia no louva desizaun Prezidensiál”, no subliña katak membru foun na’in rua “la iha interese iha prosesu refere”, maibé nota katak ida-ne’e la rezolve problema kona-bá fatin membru sira seluk nian.
Kona-bá substituisaun membru ne’ebé Governu nomeia, parecer mos kritika justifikasaun ne’ebé Ministru Justisa fó, ne’ebé dehan Corte-Real de Araújo falla atu observa “orientasaun Governu” iha ezekusaun nia funsaun iha CSMJ.
“Membru ne’ebé Governu nomeia (…) la iha obrigasaun atu tuir orden ka orientasaun ka polítika husi órgaun ka entidade ne’ebé nomeia nia,” dokumentu kontrapõe, no konsidera katak esplikasaun husi ministru “parese viola estatutu independénsia funsionál membru sira CSMJ nian”.
Rekomendasaun husi PDHJ
Entre rekomendasaun sira ne’ebé dirije ba CSMJ, Provedor husu Conselho atu “abstén husi halo aktu nomeasaun juíz sira ba Tribunal de Recurso no Supremo Tribunal de Justiça to’o kompozisaun ne’ebé Konstituisaun ezije garante ona”.
Nia mos defende atu konvoka “kedan” CSMJ atu deklara vacatura fatin vogal ne’ebé eleitu no marka eleisaun foun, ho avizu mínimu loron 60 molok eleisaun.
Pareser ne’e haruka ba Presidente da República, Ministru Justisa, CSMJ no Comissão de Reckrutamentu e Seleção. Entidade hirak-ne’e iha loron 60 atu responde kona-bá medida sira ne’ebé sira foti. Se la kumpre, kazu ne’e bele komunika ba Parlamentu Nasionál.
Jornalista: António Sampaio
Written by: RafaFM
PDHJ Konsidera CSMJ Impedidu Atu Nomeia Juíz Ba Tribunal Superiór Tanba Konflitu Interese
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt