Noticias

Opozisaun Konsidera Governu Falla Rezolve Problema Sira iha Setór Importante Neen, Inklui Krime Transnasionál

todaySeptember 15, 2026 89 2

Background
share close

Díli, 15 Setembru 2026 (RAFA)- Bankada opozisaun iha Parlamentu Nasionál (FRETILIN ho PLP) konsidera Governu falla rezolve problem sira  iha sétor importante neen, hanesan setór saudé, edukasaun, justisa, ekonomia, taxa pobreza (ki’ak) no korrupsaun, inklui krimé transnasionál iha Timor-Leste.

Iha abertura IV Sesaun Lejislativa ba VI Lejislatura, Tersa-ne´e, iha Parlamentu Nasionál, Xefe Bankada FRETILIN, Aniceto Lounginhos Guterres Lopes liuhosi deklarasaun Bankada FRETILIN haktuir, ohin, órgaun soberanu Parlamentu Nasionál  loke nia sesaun legislativa ba da-haat hosi sesaun lima ne’ebé iha. Kada sesaun fó mandatu anual ba Deputadu  sira iha orgaun soberanu ida ne’e hodi hala’o knaar atu fiskaliza no atu halo desizaun polítika sira lori povu Timor-Leste nia naran.

“Bankada FRETILIN hakarak hahú ho problema iha sistema saúde ne’ebé kontinua enfrenta menus ai-moruk no ekipamentu médiku sira. Hanesan ema hotu hatene katak, husi kedas primeira sesaun lejislativa, Bankada FRETILIN nia preokupasaun boot tebes ba problema saúde ida ne’e, tanba fó ameasa ba povu sira nia vida. FRETILIN  mós preokupa hela ba operasaun krime organizadu ne’ebe buras teb-tebes iha Timor-Leste. Desde ONU fó sai nia relatoriu iha tinan kotuk, FRETILIN alerta bebeik ona iha Uma fukun ida ne’e katak rede máfia konsegue kaptura tiha ita nia Estadu no ita nia elite públiku sira balu,” Deputadu Anceto Guterres haktuir.

FRETILIN  bolu atensaun hosi lider politíku sira atu neon no halibur forsa hamutuk hodi kombate rede krimé transnasionál hanesan Timoroan nia esperiensia unidade nasionál hodi konkista independensia.

FRETILIN hanoin katak bainhira laiha unidade entre Timor-oan, entaun, rede mafia nia penetrasaun ne’e sei estraga Timor-Leste nia sistema jurídiku, polítiku, demokrasia no mos seguransa nasaun nian.

Kestaun seluk ne’ebe Bankada FRETILIN preokupa mós kona-bá asuntu  korrupsaun ne’ebé  buras tanba partidarizasaun iha sistema administrasaun públiku, favoritismu iha sistema aprovizionamentu, no nomeasaun polítíka sira ne’ebe la bazeia ba valor integridade no transparensia.

Deputadu husi Bankada FRETILIN ne’e afirma iha fulan balu tán  Timor-Leste sei tama iha eleisaun Prezidensial atu hili lider nasional ida atu sai Presidente Repúblika, no FRETILIN haré eleisaun ida-ne’e nu’udár momentu di’ak ba partidu politíku sira hotu, ba lidér sira hotu atu hahú diskuti figura foun ida ne’ebe bele ajuda Timor-oan hodi luta kontra operasaun rede máfia nian iha Timor-Leste, no mos luta kontra korrupsaun.

FRETILIN preokupa mós relatóriu  estimativa Banku Mundial hateten katak iha 2026, 44.3% populasaun Timor-Leste sei moris ho rendimentu menus hosi US$3.00  kada loron , enkuantu 71.7% populasaun nia rendimentu sei menus hosi US$4,20 kada loron.

FRETILIN  preokupa tebes ba nivel pobreza ida-ne’e tanba númeru ida-ne’e reprezenta katak Governu falha hodi atinze nia metas prinsipal sira hosi Planu Estratejiku Dezenvolvimentu Nasional (2011-2030) ne’ebe hakarak atu halo tranzisaun hosi nasaun ho rendimentu baixu ba iha nasaun ho nivel rendimentu mediu altu, halo eradikasaun ba pobreza no halo povu sai matenek ho saúde diak.

“Infelizmente buat sira ne’e la akontese, tanba ne’e, Fretilin husu atu iha konsensu polítika entre kamada politika sira, inkluindu Igreza Katólika no Sosiedade Sivil sira iha Timor-Leste atu define dezenvolvimentu ida ne’ebe sustentavel no kaer metin prinsipiu libertasaun pátria no povu nian hodi labele husik ema ida iha kotuk. Konsensu laos konaba atu ukun hamutuk, maibe ita konsensu atu hili dalan loos, justu no la’o ba interese povu Timor-Leste tomak nian,” tenik nia.

FRETILIN  hakarak propoin paktu Nasional Kontra Pobreza, Korrupsaun no Krime Organizadu nian. Fretilin hanoin katak ita labele husik labarik sira hodi moris iha pobreza, hamlaha ka raes badak nia laran, no labele husik jovens sira kontinua moris iha sirkulu dezempregu no mos labele husik riku-soin povu nian iha deit kontrolu korruptores sira, ka husik Timor-Leste sai  sentru ba operasaun grupu krimé organizadu sira.

PLP Konsidera Krimé Transnasionál kontinua aumenta

Xefe Bankada PLP iha Parlamentu Nasionál, Maria Angelina Sarmento liuhosi deklarasaun Bankada PLP iha plenária hateten, Parlamentu Nasionál ohin hahú hikas abertura ba kuarta sesaun lejislativa iha VI lejislatura 2026.

“Partidu Libertasaun Popular (PLP) hanesan bankada opozisaun orgullu tanba ita alkansa ona 24 anos restaurasaun independensia. Maibé bankada PLP preokupa, tanba defaktu iha VI Lejislatura, Parlamentu Nasionál ne’ebé lidera husi feto ida, mas lidera hela Orgaun Soberanu ida ne’ebé la hatudu produtividade. Nu’udár orgaun lejisladór, bankada governu la halo konsertasaun didi’ak ho IX governu atu define Leis prioridades sira ne’ebé PN presiza debate no aprova, Lei barak maka pendente,” hatete Deputada Maria Angelina Sarmento.

PLP preokupa mós ho investigasaun hosi The Guardian nomós Organizasaun UNODC revela ligasaun ba sansionadu Prince Group, no konfirma katak iha infiltrasaun atravéz investimentu estranjeiru liuhosi rede kriminozu ne’ebé mosu iha Oé-Cusse.

Aktu kriminal sira ne’ebé  buras, Orgaun Estadu Altu Nivel sira tenki asumi responsabilidade, Xefe Estado tenki bolu atensaun ba orgaun Estadu tomak hodi impoen regras ho medidas represaun ne’ebé forte iha implementasaun no materializa Lejislasaun ho urjentemente, no governo tenki aselera Lei siberseguransa.

PLP kestona mós nomeasaun ba Prezidente Tribunál Rekursu husi Prezidente da Republika, iha prepoténsia violasaun gravé ba Konstituisaun. Aktu ida-ne’e kontein erru faktual, omisaun relevante, asosiasaun abuziva no formulasaun espekulativa hodi destroe sistema juridika Republika Demokratika Timor-Leste nian.

Xefe Bankada PLP ne’e haktuir  kestoens importante balu maka durante ne’e Parlamentu Nnasionál, Sosiedade Timor  kritika ba viajem Xefe Estadu nian durante tinan tolu, hodi Gasta osan barak ba viagem estrangeiru  mas laiha efeitus direta ba povu, kontribui hamihis liu tan osan rezerva povo nian, Laiha efisiénsia a tuir prinsipiu poupansa ba dineiru públiku  no laiha rezultadu ba Timor-Leste.

PLP preokupa mós relatóriu Banku Mundial resente sobre estimativa persentajen pobreza iha Timor Leste hatudu katak taxa pobreza atinje 71.7% bazeia ba liña pobreza iha tinan ida ikus nee ho sasukat kapasidade compra $8.30 kada ema kada loron, koloka Timor-Leste iha pozisaun primeiru iha lista nudar nasaun nebe kiak ho kapasidade kompra US$8,30 ba nasaun ho rendimentu mediu ba boot.

“Bankada PLP hakarak  hato’o ba Parlamentu Nasional katak pesija ajenda ne’ebé klaru ba politika lejislasaun nian, promove konsensus ba asuntus stratejikus liu-liu entre bankada boot sira. Hanesan Revizaun ba CRDTL nian, hodi re-afirma prinsípius no valores demokrátikus ne’ebé ita hotu komunga,” tenik Deputada ne´e.

KHUNTO Rekoñese Dezenvolvimentu La’o iha Mandatu IX Governu

Xefe Bankada Kmanek Haburas Unidade Nasionál (KHUNTO), Deputadu António Verdial de Sousa Gama liuhosi deklarasaun Bankada KHUNTO hateten,  Bankada KHUNTO , reprezenta konstituinte Partidu nian, ohin ba loron dahuluk iha Sesaun Lejislativa da-haat, Sesta Lejislatura nian katak, rekoñese  Governu halo ona dezenvolvimentu infraestrutura fizika sai prioridade Nasionál, liu husi programa pakote referendu, rehabilitasaun estrada no ponte sira, konstrusaun portu tibar, aeroportu suai, rede elétrika nasionál, no infraestrutura, konetividade dijitál.

Investimentu hirak ne’e redúz ona pobreza extrema husi 47% ba 30%, Kria Empregu, no Habelar Asesu ba Servisu Báziku iha Munisípiu 13 inklua Arkipélagu Ataúro.

Governu nian kompromisu atu mantém investimentu konsistente iha setór fiziku, umanu, no sosial hodi garante sustentabilidade fiskál. Deklarasaun ne’e fó númeru, pobreza extrema husi 47% ba 30%. Ne’e la hanesan ho dadus World Bank 44,3% no 71,7%.

Tuir Bankada KHUNTO nia haré  dezekilíbru investimentu enkuantu dezenvolvimentu fíziku la’o lalais, investimentu iha rekursu humanu sira- espesifikamente iha “edukasaun, saúde, no nutrisaun, atrazadu, 46% husi labarik sira ho idade menus hosi tinan lima sofre husi stunting ka ra’es-badak.

Bankada KHUNTO  husu ba Governu Timor-Leste atu, halo balansu dezenvolvimentu, Koloka investimentu iha kapitál umanu hanesan hó investimentu iha infraestrutura fíziku. hametin orsamentu ba professór sira, traballadór saúde sira, asesu ba be mós, no programa hamenus stunting ka raes badak. infraestrutura laiha, populasaun ne’ebe saudável no matenek, sei la sustentável.

“Lori Bankada KHUNTO  nian naran, ha’u fíar katak Infraestrutura fízika, sai hanesan fundasaun ida. Maské nune’e, fundasaun ne’ebé sólidu liu hotu, maka iha Povu Timor-Leste “Saudável, Edukadu no Soberanu”. Mai ita hari’i Estrada, Portu, no Eskola Sira, maibe, ita mós Hari’i “Dignidade, Justisa no Prosperidade” ba Povu Timor-Leste tomak,”tenik Deputadu António Verdial de Sousa Gama.

Bankada KHUNTO afirma husi uma demokrásia ida-ne’e nia laran, hato’o deklarasaun politíka ida ne’e, dudu husi Espíritu, Unidade no Responsabilidade ba Repúblika Demokrátika Timor-Leste, ida-ne’ebé avansadu liu.

Jornalista : Zita Menezes

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!