Noticias

OJE 2027, PM Xanana: “Ami Hakarak Konsolida Ita-Nia Ekonomia ho Bein-Estar Ba Família Timor-Oan sira”

todayNovember 9, 2026 88 1

Background
share close

Díli, 9 Novembru 2026 (RAFA)—Primeiru-Ministru (PM), Xanana Gusmão afirma katak liuhusi proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ho montante Dolar Amerikanu 2.568.500.000 (besik biliaun 2,57 USD), Governu ne’ebé nia rasik lidera hakarak konsolida ekonomia nasionál, reforsa prestasaun servisu públiku sira no haluan oportunidade progresu ho bein-estar ba família timor-oan sira iha nasaun tomak.

Iha nia intervensaun abertura debate Orsamentu Jerál Estadu 2027 iha Parlamentu Nasionál, Segunda-ne’e, Xanana Gusmão, afirma  iha misaun Governu ne’e nian mak atu jere, ho rigor, rekursu finanseiru sira Estadu nian – rekursu substansiá, maibé limitadu – ho forma sustentável, transparente no responsável, hodi prepara país la’ós de’it ba tinan 2027, maibé ba dezafius husi tinan sira tuirmai, iha mundu ida ne’ebé insertu no ezijente liután.

“Tinan 2027 sei espesialmente markante ba ita-nia Nasaun. Ita sei asinala tinan-25 independénsia, um-kuartu-de-sékulu husi ita-nia kamiñada hanesan povu livre no soberanu,” Xanana afirma iha nia intertvensaun hodi subliña tan sei hanesan mós momentu memória no gratidaun ba ema hotu-hotu ne’ebé sakrifika sira-nia-an, iha frente luta sira hotu, atu ohin-loron ita bele mai iha-ne’e, iha Uma Demokrasia ida-ne’e, hodi deside ita-nia destinu ho forma ne’ebé justa, partisipativa no ho hakmatek.

Xanana afirma tan katak iha kontextu ida-ne’e mak Orsamentu 2027 nian ne’e Governu aprezenta hanesan Orsamentu “Atu reforsa Reziliénsia liuhusi  Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável”.

Xanana afirma tan ne’e kompromisu polítiku Governu ne’e nian ho konstrusaun Timor-Leste ida ne’ebé ladún dependente, inkluzivu liu no preparadu tebes duni ba dezafius husi dékada sira tuirmai.

Xanana esplika reziliénsia ba Governu  signifika garante rendimentu seguru ba família sira bainhira presu sa’e. Signifika iha bee ba agrikultura iha tempu bailoron no asegura matéria‑prima sira ba konstrusaun infraestrutura no ba dezenvolvimentu ita-nia indústria.

Tuir Xanana, Estadu reziliente mak ida ne’ebé bele kontinua presta servisus píublikus ho kualidade ba nia povu, mezmu hasoru  xokes ho difikuldades, no la gasta ho forma irresponsável poupansa ba jerasaun futura sira.

Iha 2011, Povu tTmor define tiha ona, iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030, nia vizaun kona-bá reziliénsia ba longu prazu. Nia aspira Nasaun ida ne’ebé bele proteje maka’ás nia soberania no konstroi ekonomia forte, ho populasaun  saudável, bem formada no bele kompete iha mundu modernu.

Planu ne’e, ne’ebé agora atualizadu no hakle’an liuhusi Planu ba Médiu Prazu 2027–2030, mak orienta grandes opsoens ba dezenvolvimentu nasional ho ita-nia investimentu estruturantes iha infraestrutura sira, presizamente atu apoia no aselera kreximentu ekonomia timornian.

“Ita harii sistema produsaun no distribuisaun eletrisidade ida atu lori enerjia ba populasaun iha país tomak. To’o final 2025, eletrisidade tama ona iha 163 aldeia sira ne’ebé identifika tuir programa expansaun, no sistema enerjia solar mós alkansa ona  agregadu famílias remotus,” Xanana esplika.

Nia relata mós katak  Governu investe iha rede rodoviária nasional ida ne’ebé liga ita-nia komunidades no permite ita-nia empreza sira bele krexe no  dezenvolve. To’o juñu tinan ne’e, konklui ou reabilita ona 2.475 kilómetru estrada.

Instalasaun kabu submarinu fibra ótika, ne’ebé disponibiliza internet ho velosidade aas ba ita-nia populasaun no ba ita-nia empreza sira, reforsa ligasaun Timor-Leste ba mundu.

Nia hkatuir tan Governu rekualifika daudaun Aeroportu Internasional Prezidente Nicolau Lobato, hodi fasilita dezlokasaun ema, emprezáriu sira ho investidor sira mai Timor-Leste.

Investimentu hirak-ne’e, tuir Xanana, transforma infraestrutura nasaun  nian no estabelese baze importante ida ba dezenvolvimentu ekonómiku. Nune’e mós, promove reforma substansiá iha instituisaun pública sira, iha sistema jestaun finanseira Estadu no iha setores krusiais ba dezenvolvimentu umanu, hanesan  saúde ho edukasaun.

Iha jullu 2025, Organizasaun Mundial Saúde sertifika Timor-Leste hanesan país ne’ebé livre husi malária. Trakoma mós elimina ona hanesan problema saúde públika. Konkista hirak-ne’e pertense, liuliu, ba ita-nia profisional saúde sira, ne’ebé besik liu ba  komunidade sira.

Iha edukasaun, rejista mós progresu sira,ho aumentu matríkula iha ensinu báziku ho rekrutamentu profesór sira rihun-ba-rihun.

Jornalista: Zita Menezes

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!