Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Negosiasaun fronteira marítima ronda da-toluk iha Singapura ba loron dahuluk, Segunda (27/04/2026). Imajen/Média GPM
Singapura, 27 Abríl 2026 (RAFA.tl)—Ekipa negosiadòr fronteira marítima husi Indonézia kontinua hatudu sira-nia vontade di’ak iha negosiasaun fronteira marítima ba ronda da-toluk nian iha Singapura, Segunda (27/04/2026).
Notísia Relevante: Ohin, Negosiasaun Fronteira Marítima ho Indonézia Ba Ronda Da-toluk iha Singapura
Iha loron dahuluk, negosiasaun fronteira marítima Timor-Leste ho Repúblika Indonéziu (RI) iha The Oriental Ballroom, Singapura, hatudu entendimentu di’ak entre Indonézia ho Timor-Leste ho espíritu amizade no kooperasaun.
Xefe Negosiasaun Timor-Leste, Elizabeth Exposto, hateten iha komunikadu ofisiál, katak diskusaun ronda da-huluk no da-ruak, estabelese entendimentu di’ak entre nasaun rua no haka tba ronde da-toluk iha Singapura, Timor-Leste otimista hodi avansa negosiasaun bilaterál ne’e ho espíritu amizade no kooperasaun.
Indonézia ho Timor-Leste hatudu ona kompromisu atu rona, komprende ida-idak nia perspetiva, no servisu hamutuk ba solusaun ida ne’ebé ekuitativu, ba tempu naruk tuir lei internasionál, partikularmente iha kuadru Konvensaun Nasoins Unidas kona-bá Direitu Tasi (koñesidu ho naran UNCLOS). Negosiasaun sira hametin konfiansa no reflete parseria di’ak entre Timor-Leste no Indonézia, ne’ebé bazeia ba objetivu estabilidade rejionál, dezenvolvimentu sustentável, no jestaun tasi ne’ebé responsável.
“Ho ajenda estruturadu ne’ebé konkorda ona ba ronda da-toluk iha Singapura, Timor-Leste iha konfiansa katak diskusaun sira durante loron-tolu ne’e sei kontinua lori rezultadu ida ne’ebé aseitavel ba nasaun rua,” Elizabeth Exposto hateten.
Negosiasaun fronteira marítima Timor-Leste ho Indonézia iha ronda da-toluk ne’e, hahú Segunda to’o Kuarta, 27-29 fulan-Abríl 2026.
Timor-Leste ho Indonézia goza relasaun ne’ebé besik no dura no sai nu’udár modelu globál bá rekonsiliasaun no parseria konstrutivu. Nu’udár nasaun viziñu sira iha rai no tasi ne’ebé fahe fronteira bá malu iha norte, oeste no leste, nasaun rua ne’e iha obrigasaun tuir Konvensaun Nasoins Unidas kona-bá Lei Tasi nian ne’ebé koñesidu ho naran UNCLOS atu delimita sira-nia área marinã sira ne’ebé sobrepoin malu atu nune’e bele klarifika extensaun hosi sira-nia soberania no direitu soberanu.
Hafoin konkluzaun ho susesu bá konsiliasaun obrigatória ho Austrália tuir UNCLOS no asinatura Tratadu 2018 entre Timor-Leste no Austrália, estabelese sira-nia Fronteira Marítima iha Tasi Timor, Timor-Leste tau atensaun bá delimitasaun fronteira marítima ne’ebé sei iha ho Indonézia.
Tratadu Fronteira Marítima 2018 entre Timor-Leste ho Austrália espresamente hatur katak laiha prejuizu bá negosiasaun no delimitasaun fronteira marítima entre Timor-Leste no Indonézia.
Fronteira Marítima importante tebes bá Timor-Leste tanba kompleta fronteira marítima permanente nu’udár prioridade nasionál bá Timor-Leste.
Ida-ne’e hanesan pasu ikus hodi estabelese Timor-Leste nia soberania kompleta no direitu soberanu nu’udár Estadu independente.
Bá povu Timor-Leste, asegura nasaun nia direitu bá nia área marítima sira nu’udár kontinuasaun hosi sira-nia luta naruk bá autodeterminasaun, soberania no independénsia.
Fronteira marítima ne’ebé klaru no konkorda ona fó serteza jurídika no permite Timor-Leste atu esplora ho responsabilidade, jere, proteje no dezenvolve nia rekursu tasi no tasi-okos, inklui enerjia no peskas.
Ida-ne’e sei apoia dezenvolvimentu ekonómiku sustentável, enkoraja investimentu no konfiansa negósiu no hametin planeamentu nasionál bá tempu naruk.
Reseita sira ne’ebé hetan hosi rekursu hirak ne’e, kontribui bá Timor-Leste nia fundu rikusoin soberanu, ne’ebé dedika hodi apoia ekuidade interjerasionál no harii futuru ida ne’ebé prósperu, inkluzivu no sustentável bá povu Timor-Leste.
Indonézia maka Estadu arkipélajiku boot liu iha mundu ne’ebé kompostu hosi illa liu 1.000. Nasaun ne’e fahe fronteira marítima ho Estadu sanulu.
Daudaun ne’e Indonézia konkorda ona ka konkorda ona parsialmente fronteira marítima ho Malázia, Austrália, Tailándia, Singapura, Índia, Papua Nova Guiné, Vietname no Filipina.
Husi nasaun sira-ne’e, Timor-Leste no Palau maka úniku nasaun rua ne’ebé maka Indonézia seidauk halo akordu ruma kona-bá fronteira marítima; maibé Indonézia hahú ona diskusaun ho nasaun rua ne’e.
Pontu situasaun negosiasaun Fronteira Marítima ho Indonézia maka, líder Timor-Leste ho Indonézia konkorda ona iha Agostu 2015 atu hafoun no habelar diskusaun bilaterál sira hodi kobre fronteira terrestre no marítima.
Timor-Leste ho Indonézia hahú diskusaun delimitasaun permanente bá fronteira marítima iha fulan-Setembru, tinan 2015.
Durante faze inisiu konsultasaun sira, nasaun rua ne’e hamutuk dezenvolve prinsípiu orientadór, metodolojia téknika no planu servisu ida bá negosiasaun sira.
Estadu rua kompromete atu negosia fronteira marítima permanente tuir lei internasionál, partikularmente UNCLOS.
Enkontru tékniku preliminár entre Timor-Leste ho Indonézia hala’o ona iha tinan 2018 nia rohan iha Bali no iha inísiu tinan 2019 iha Singapura no iha Bali. Enkontru sira-ne’e estabelese baze importante bá negosiasaun sira iha futuru.
Desde tinan 2021 nia rohan, Timor-Leste ho Indonézia kontinua diskusaun liu-hosi kanál diplomátiku sira hodi avansa delimitasaun pasífika bá sira-nia fronteira marítima, tuir lei internasionál no iha espíritu relasaun viziñu ne’ebé besik.
Esforsu sira-ne’e inklui ona interkámbiu iha altu-nível no enkontru informál sira ne’ebé ho objetivu atu hetan komprensaun mútua no loke dalan bá negosiasaun formál no substantiva sira.
Diskusaun kontinuasaun sira ne’e rezulta marku importante ida ho akordu atu hahú negosiasaun formál fronteira marítima iha tinan 2024.
Área sira ne’ebé sai sujeitu bá delimitasaun maka Timor-Leste iha segmentu marítimu haat ne’ebé seidauk rezolve ho Indonézia, hanesan tuir-mai ne’e, iha kosta Súl, iha Tasi Timor, presiza halo negosiasaun bá fronteira marítima bá parte oeste no ba parte leste, iha Norte, enklave Oé-Cusse hamosu kestaun espesiál tanba hale’u ho Indonézia, iha mós seksaun rua iha tasi sira hosi Batugade to’o Illa Ataúro no liu-hosi Estreitu Wetar tun bá Illa Jaco ne’ebé presiza halo delimitasaun.
Jornalista: Remigia Locatelli/Editór: Vito Salvadór
Written by: RafaFM
Indonézia Kontinua Hatudu Vontade Di’ak Negosiasaun Fronteira Marítima Ronda Da-toluk
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt