Noticias

MS-OMS Hala’o Konsulta Ba Revizaun Estratéjia Nasionál Seguransa Ai-han Timor-Leste 2026–2030

todayAugust 21, 2026 35

Background
share close

Díli, 21 Agostu 2026 (RAFA) — Ministériu Saúde (MS) hamutuk ho Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) iha Timor-Leste, hala’o konsultasaun kona-bá revizaun no dezenvolvimentu estratéjia nasionál seguransa ai-han Timor-Leste 2026–2030.

Vise-Ministru Fortalesimentu Institusionál, José Magno dos Reis, hateten seguransa ai-han la’ós responsabilidade Ministériu Saúde nian de’it, maibé responsabilidade hamutuk entre setór oioin, Governu no sosiedade.

“Kompozisaun enkontru ida-ne’e bele hatudu ona realidade fundamental ida katak seguransa alimentár la’ós responsabilidade eskluziva Ministériu Saúde nian, maibé ita hotu-nian,”  José Magno ba jornalista sira iha Timor Plaza, Sesta-ne’e.

Nia esplika katak seguransa ai-han hahú hosi produsaun agríkola, kriasaun no kuidadu saúde animal, servisu peska, transportasaun, armazenamentu, prosesamentu no komersializasaun ai-han, inklui importasaun, bee no saneamentu, servisu laboratóriu, fiskalizasaun no kontrolu ai-han,  Alfándega, to’o ai-han chega ba konsumidór.

Tuir nia, atu proteje populasaun hosi risku sira ne’ebé relasiona ho ai-han, presiza iha asaun koordenada entre setór oioin iha Estadu no sosiedade.

José Magno mós subliña katak ai-han seguru, iha kuantidade no frekuénsia sufisiente, no nutritivu, importante tebes ba sobrevivénsia, kresimentu no moris saudável. Maibé, ai-han ne’ebé kontaminadu bele sai fonte importante ba risku saúde.

“Ai-han bele sai fonte importante ida ba risku saúde bainhira ai-han ne’e kontaminadu iha prosesu ruma, hahú hosi produsaun, prosesamentu, armazenamentu, transportasaun, fa’an, to’o prepara ai-han ba konsumu. Se la tuir padraun ka kondisaun apropriadu, bele fó risku ba ema ne’ebé konsume,” Vise-Ministru José Magno afirma.

Nia mós haktuir estratéjia Nasionál Seguransa Ai-han 2020–2025 hatudu ona katak moras ne’ebé transmite liu hosi ai-han sai problema importante ba saúde públika. Ai-han bele kontaminadu hosi baktéria, parasita, vírus no substánsia kimika ne’ebé perigozu ba saúde.

Risku sira-ne’e la afeta saúde individual de’it, maibé bele mós kontribui ba má nutrisaun, liuliu ba labarik ki’ik sira, ema katuas no ferik, inan isin-rua, inan ne’ebé fó-susu no ema sira iha situasaun vulnerabilidade.

Tuir Vise-Ministru Saúde ne’e, Estratéjia Nasionál Seguransa Ai-han 2020–2025 sai pasu importante ida atu rekonese realidade Timor-Leste nian no estabelese orientasaun nasionál hodi hamenus problema saúde relasiona ho ai-han kontaminadu.

Estratéjia anterior ne’e estabelese vizaun katak konsumidór hotu-hotu tenke iha asesu ba ai-han seguru no nutritivu, ho risku mínimu ba moras ne’ebé transmite liu hosi ai-han.

Nia hateten katak implementasaun estratéjia 2020–2025 envolve apoiu tékniku hosi OMS, revizaun literatura no konsultasaun ho parte interesada oioin. Estratéjia ne’e mós aborda ligasaun entre seguransa ai-han, bee seguru, ijiene no saneamentu, koordenasaun ho setór no ministériu sira seluk, no integrasaun seguransa ai-han iha abordagem saúde ambientál.

Maibé, tanba períodu implementasaun estratéjia anterior remata ona iha 2025, agora presiza dezenvolve estratéjia foun ba períodu 2026–2030.

“Estratéjia foun ida-ne’e la bele sai de’it ezersísiu atualizasaun ba dokumentu 2020–2025. Estratéjia 2026–2030 tenke sai oportunidade ida atu avalia esperiénsia ne’ebé halibur ona, identifika limitasaun sira ne’ebé eziste no harii sistema implementasaun ne’ebé organizadu liután, koordenadu, bele sukat no sustentável,” subliña José Magno.

Iha fatin hanesan reprezentante OMS iha Timor-Leste, Arvind Mathur, relata katak seguransa ai-han afeta ema hotu, tanba refeisaun hotu-hotu tenke fó nutrisaun no sustenta saúde. Maibé, nia dehan  ai-han ne’ebé la seguru kontinua hamosu todan moras no mate ne’ebé boot no bele prevene.

Iha fulan-Juñu 2026, OMS fó sai estimativa foun kona-ba todan globál moras sira ne’ebé mai hosi ai-han, ne’ebé hatudu katak ai-han kontaminadu kauza moras hamutuk ho estimativa millaun 866 no mate millaun 1,52 kada tinan, ne’ebé barak hosi sira bele prevene.

Tuir nia, mate sira-ne’e la’ós de’it iha ligasaun ho perigu biolójiku, maibé mós ho substánsia kimika, inklui arséniku no chumbo, ne’ebé bele tama iha kadeia ai-han.

Labarik sira mak vulneravel liu ba impaktu hosi ai-han ne’ebé la seguru. Maski labarik ho idade tinan lima mai kraik reprezenta besik 9 porsentu hosi populasaun mundiál, sira lori besik um-tersu hosi todan moras hotu-hotu ne’ebé mai hosi ai-han, tuir estimativa OMS ne’ebé nia refere.

Arvind Mathur mos mensiona katak Timor-Leste, ne’ebé redusaun atrofia iha labarik no má nutrisaun sei nafatin sai prioridade nasionál, seguransa ai-han iha ligasaun metin ho nutrisaun di’ak no dezenvolvimentu saudável.

Nia apresia esforsu Governu Timor-Leste hodi hametin sistema kontrolu ai-han nasionál, inklui hadi’a koordenasaun entre setór sira no harii fundasaun legál ne’ebé forte liután ba seguransa ai-han.

OMS konsidera hakerek no finaliza projetu lei kona-ba seguransa no kualidade ai-han hanesan marku importante ida, tanba lei ne’e bele fornese padraun, responsabilidade no responsabilizasaun ne’ebé klaru liután iha kadeia fornesimentu ai-han.

“Estratéjia Nasionál Seguransa Ai-han 2026–2030, tanba ne’e, oportunu no importante atu operasionaliza lejislasaun importante ida-ne’e,”tenik  Arvind Mathur.

Konsultasaun ne’e, sai parte hosi esforsu hamutuk entre Ministériu Saúde, OMS no parte interesada sira seluk atu harii Estratéjia Nasionál Seguransa Ai-han 2026–2030 ne’ebé responde ba nesesidade saúde públika no seguransa ai-han iha Timor-Leste.

Jornalista: Cesarina de Carvalho

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!