Noticias

MPIE Aprezenta Relatóriu Implementasaun PED 2011–2024

todayOctober 1, 2026

Background
share close

Díli, 01 Outubru 2026 (RAFA) — Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Planu no Investimentu Estratéjiku (MPIE),  Kinta-ne’e, iha Auditóriu Ministériu Finansas, Díli,  halo aprezentasaun ba Relatóriu Monitorizasaun Progresu Implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) 2011–2030, ho avaliasaun ba períodu 2011–2024 hamutuk parseiru dezenvolvimentu no instituisaun relevante sira.

Ministru Planu no Investimentu Estratéjiku, Gastão de Sousa, iha nia diskursu, hatete katak relatóriu ne’e sai nu’udar instrumentu importante atu avalia progresu implementasaun PED no orienta planeamentu ba tinan sira tuir mai.

“Relatóriu Monitorizasaun reflete ho onestidade ita to’o ona iha ne’ebé, Planu Médiu Prazu hatete ho klaru saida mak ita sei halo atu responde ba situasaun ne’e,” Ministru Gastão de Sousa hateten.

Governante ne’e hatutan Unidade Planeamentu Integradu (UPI) husi MPIE hala’o monitorizasaun ba 199 meta kurtu no médiu prazu ne’ebé define iha setór estratéjiku lima husi PED.

Representante Embaixadór Uniaun Europeia (UE) iha Timor-Leste, Trosten Bargfrede, hatete katak PED reprezenta visaun dezenvolvimentu ne’ebé liu husi períodu polítiku ida. No durante períodu 2021–2027, UE aloka 85 miliaun, ka besik US$100 miliaun, ba kooperasaun ho Timor-Leste.

Kooperasaun ne’e inklui área jestaun finanseira, tranzisaun dijitál, justisa, agrofloresta no asaun klimátika, energia renovável, ekonomia azúl, igualdade jéneru, nutrisaun, dezenentralizasaun, komérsiu no integrasaun rejionál.

‘’Durante períodu 2021 to’o 2027, Uniaun Europeia aloka miliaun Euro 85, ka besik miliaun 100 USD, ba kooperasaun ho Timor-Leste. Ami servisu iha área jestaun finanseira, tranzisaun dijitál, justisa, agrofloresta no asaun klimátika, energia renovável, ekonomia azúl, igualdade jéneru, nutrisaun, dezenentralizasaun, komérsiu no integrasaun rejionál.’’ Dehan Embaixador UE iha Timor-Leste,’’ hatete embaixadór Trosthen Bargfrade.

Relatóriu monitorizasaun ne’e sei sai baze ba faze ikus implementasaun PED 2011–2030, liuliu iha planeamentu no definisaun prioridade dezenvolvimentu ba períodu to’o 2030.

Rezultadu Prinsipal husi Relatóriu Monitorizasaun PED 2024, Progresu Jeral PED 2024, iha Setor sira Sosial, Institusional, Infraestrutura, Ekonomia no Perspetiva Makroekonómika.

Progresu Implementasaun PED 2011–2024 atinze 53,3% meta kompleta ka avansadu no Bazeia ba relatóriu, husi 199 meta ne’ebé avalia, 53,3% konsidera kompleta ka avansadu, 43% hatudu progresu parsial no 3,7% hatudu progresu limitadu.

Iha nível setorial, Kuadru Institusionál atinje 100% progresu, tuir kedas Infraestrutura ho 71,4%, Kapitál Sosiál ho 66,1% no Dezenvolvimentu Ekonómiku ho 64,8%.

Ba Setór Kapitál Sosiál, ne’ebé iha 62 meta, relatóriu hatudu 21% kompleta, 37% avansadu, 36% parsial no 6% laiha progresu.

Enkuantu iha Kuadru Institusionál, husi 44 meta, 14% kompleta, 61% avansadu no 25% hatudu progresu parsial. Relatóriu hatudu katak laiha meta ida mak konsidera laiha progresu iha setór ida-ne’e.Iha perspetiva makroekonómika, alvu rua ne’ebé avalia hotu-hotu hatudu progresu parsial.

Progresu iha servisu no infraestrutura no desenvolvimentu ekonomiku

Relatóriu mós hatudu progresu iha eletrifikasaun nasional, kobertura rede telemóvel, imunizasaun labarik, asesu ba bee iha área rural no saneamentu urbanu.

Dadus relatóriu hatudu katak eletrifikasaun nasional to’o 99,7%, inklui aldeia no suku sira, ho apoiu husi sistema painel solar. Kobertura rede telemóvel atinje 120%, enkuantu imunizasaun labarik iha Planu Nasional Vasinasaun atinje 98%.

Iha área rural, asesu ba bee atinje 77% iha 2022, liu meta 75%. Kobertura saneamentu urbanu atinje 74% iha períodu hanesan, liu meta 60%.

Iha área reprezentasaun feto, 37% membru Parlamentu Nasional mak feto. Relatóriu mos rejista 48.269 empreza negósiu ne’ebé rejista liuhusi SERVE, I.P.

Atinjimentu no lakuna sei presiza atensaun

Maski progresu iha área oioin, relatóriu identifika mos lakuna no dezafiu estruturál ne’ebé sei presiza atensaun iha tinan sira oin mai.

Entre lakuna sira mak mortalidade infantil 32 kada 1.000 moris, taxa graduasaun programa literasia adultu 17,6% no partisipasaun labarik no joven ho defisiénsia iha idade 5–29 tinan ne’ebé sei limitadu.

Iha setor habitasaun rural, relatóriu rejista uma rural 5.000 de’it ne’ebé harii, menus husi meta 55.000.

Iha infraestrutura, progresu fíziku Portu Suai rejista 0%, enkuantu parte energia renovável iha mistura energia nasional sei 5%, kompara ho meta 50% to’o 2030.

Relatóriu mos hatudu katak títulu rai formal 949 de’it mak fó sai, husi total 326.111 parcela rai ne’ebé rejista.

Dezafiu makroekonómiku

Iha área ekonomia, kresimentu PIB naun-petrolíferu iha 2024 rejista 4,1%, menus husi meta PED entre 8% no 11%. No Taxa pobreza nasional rejista 37% iha Levantamentu Sosioekonómiku (LSS) 2024, enkuantu rendimentu per capita rejista US$1.341.

Relatóriu mos refere défisit fiskál ne’ebé to’o 47% husi PIB naun-petrolíferu, bazeia ba dadus Banku Mundial 2025.

Iha grupu joven idade 15–24, 29,3% la iha empregu, edukasaun ka formasaun, bazeia ba Sensus 2022. Partisipasaun feto iha forsa traballu rejista 24,2%.

Oportunidade ba dezenvolvimentu

Além husi dezafiu, relatóriu identifika kondisaun balu ne’ebé bele sai oportunidade ba dezenvolvimentu nasional, inklui adezaun formal Timor-Leste ba ASEAN iha Outubru 2025, membru Organização Mundial do Comércio (OMK) desde 2024, no dezenvolvimentu infraestrutura dijitál.

Relatóriu mos refere funsionamentu Portu Tibar, espansaun Aeroportu Dili, no potensiál dividendu demográfiku, ho 70% populasaun Timor-Leste ho idade menus husi 35 tinan.

Iha área finanseira, Fundu Petrolíferu ho valór US$18,7 biliaun konsidera nu’udar fonte finansiamentu estratéjiku, maibé relatóriu subliña katak rekursu ne’e limitadu no presiza jestaun sustentável.

Jornalista: Remigia Locatelli

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!