Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Fasilidade Dezenvolvimentu Merkadu (MDF) ho parseiru sira fahe informasaun ba públiku kona-bá hakiak fahi iha Timor-Leste no oinsá prevene no kontrola transmisaun ASF husi fahi.
Díli, 21 Outubro 2026 (RAFA)- Fasilidade Dezenvolvimentu Merkadu (MDF) ho parseiru sira fahe informasaun ba públiku kona-bá hakiak fahi iha Timor-Leste no oinsá prevene no kontrola transmisaun ASF husi fahi.
Alipio Almeida, hanesan espesialista Dotor Animal nian hatete, hakiak fahi ne’e importante ba Timor, tanba han naan fahi, hakiak fahi halo lia, hetan rendimentu hotu-hotu husi fahi. Maibé nia problema boot mak moras ne’ebé hamate fahi barak mak ASF ne´ebé tama Timor iha 2019 hamate fahi liu pursentu 50 husi populasaun fahi ne’ebé hakiak iha Timor.
“Moras ida ne’e vírus, nia kona fahi, ne’ebé fahi ne’ebé iha ona moras ida ne’e, kuaze mate, taxa mortalidade ne’e to’o pursentu 100. Moras ne’e bainhira kona fahi luhan ida, fahi hotu-hotu iha luhan ne’e sempre mate, atu prevene só bio-seguransa ka bio-sekuriti, tanba moras ASF ne’e seidauk iha vasina, no seidauk iha ai-moruk ne’ebé útiliza hodi halo tratamentu ba moras ida ne’e,” Alipio Almeida fó nia opiniaun, Tersa-ne’e.
Nia hatutan, hakiak fahi, tenke iha mudansa ona husi sistema antigu ne’ebé moras kona bei-beik hanesan fahi husik de’it ka sistema estensivu ka tradisionál, muda mai sistema intensivu katak, fahi tenke hakiak iha luhan de’it.
Nia esplika, fahi nia nesésidade moris, fahi nia hahan, bee, fatin moos ka foer, nu’udar na’in ba fahi mak tenke fornese. Tanba, bainhira útiliza sistema intensivu ne’ebé aplika bio-seguransa ka bio-sekuriti, fahi ne’e sei la kona moras. Bainhira la kona moras ona, tenke habarak, se la’e fahi nafatin, rua nafatin tinan ba tinan.
Maibé, atu habarak, agora mós estabelese ona, teknolójia reprodusaun iha Timor ona naran inseminasaun artifisial katak, sei la lori fahi aman husi fatin ida ba fatin seluk fó kaben ba fahi inan. Maibé, útiliza bio-seguransa hodi hasees ita nia animál, liu-liu fahi husi moras ne’ebé dala barak importa husi rai li’ur.
MDF rasik estabelese inseminasaun artifisial ne’e ba grupu 12 iha territóriu tomak, espera grupu ne’e dezenvolve teknolójia inseminasaun artifisial ho di’ak, nune’e fahi hotu-hotu iha territóriu bele hetan kualidade no produsaun oan barak lalais.
Iha fatin hanesan, benefisiária hakiak fahi iha Ataúro, Neca da Conceição Soares hatete, nia koko hakiak fahi rungu-rangga de’it, bainhira hetan informasaun husi MDF, komesa hanoin atu muda fahi luan iha uma sorin.
Nia haktuir, servisu hamutuk ho W-Four Pig Farm fó fahi rua, no nia fahi kahor ho fahi lokál, momentu moras ASF mai fahi mate hotu. Tanba ne’e, nia sente treinamentu ka fortmasaun sira ne’e bele ajuda hodi muda fahi luhan, no husu W-Four Pig Farm fó fahi rua, no ohin iha mudansa ona.
“Fahi komesa di’ak, no fó han produtu lokál, no hakiak fahi makau de’it, no agora iha ona fahi inan 5, aman 1. Foin daudauk inan 4 hahoris fahi oan hamutuk 32 no faan tiha ona,” hatete Neca da Conceição Soares.
Nia hatutan, foin daudauk iha Atauro fó informasaun kona-ba hakiak fahi ho di’ak no Atauro komesa hadia sira nia fahi luan.
Tanba ne’e, Neca sente katak hakiak fahi benefisiu ba nia, ne’ebé Atauro iha mudansa ona, komesa muda fahi luan.
Entretantu, Asesór Negósiu ba Setór Fahi iha Fasilidade Dezenvolvimentu Merkadu Austrália Aid, Luisa Cardoso hatete, objetivu sorumutu ida ne’e, atu ajuda média sira hakerek kona-ba fahi, entaun nu’udar jotndldids laiha ona konfuzaun atu entrevista se, maibé hatene ona se mak péritu ba ida ne’e.
Luisa Cardoso agradese ba jornalista sira tamba bele ajuda fahe informasaun klean ba ema sira iha área rurais ne’ebé hakiak fahi, nune’e sira hatene oinsa kuidadu no preevene fahi husi moras.
Jornalista: Cristina Ximenes
Written by: RafaFM
MDF Fahe Informasaun Kona-bá Prevene no Kontrola Transmisaun ASF Husi Fahi
todayNovember 20, 2026 12 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt