Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 23 Maiu 2026 (RAFA.tl)- Organizasaun Naun Govermental (ONG), Lao Hamutuk husu Parlamentu Nasionál (PN) atu haré Pontu sia (9) importante iha proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) Retifikativu ba 2026, ne’ebé kobre Transparénsia no Partisipasaun Públika, OGE Retifikativu 2026 konfirma Vulnerabilidade Nasionál, Seguransa Enérjetika no Sustentabilidade Sistema Elétriku, Seguransa Alimentár no Soberania Ai-Han, Inflasaun no Kustu Moris Kanselamentu no Reorientasaun Projetu urjente, Juventude, Empregu no Produsaun Lokál, Mudansa Klimátika no Reziliénsia Ambientál.
Iha dokumentu submisaun ONG Lao Hamutuk nian ne’ebé RAFA.TL asesu, Sábadu (23/05/2026), haktuir, Lao Hamutuk hato’o submisaun ida ne’e ba Parlamentu Nasionál, atu kontribui ba debate kona-bá Proposta Lei Primeira Alterasaun ba Lei n.º 8/2025, de 27 de Novembru, kona-ba Orsamentu Jerál Estadu ba 2026.
La’o Hamutuk apresia Governu nian esforsu atu responde ba xoke esterna ne’ebé bele afeta diretamente Timor-Leste nian seguransa enérjetika, seguransa alimentár, estabilidade fiskál no estabilidade sósiu ekonómika. Iha kontestu instabilidade geopolítika, flutuasaun presu kombustivel no risku ba kadeia abastesimentu globál, Estadu iha responsabilidade atu garante eletrisidade, transporte, abastesimentu ai-han no servisu esensiál.
Proposta retifikativu ida ne’e mós reflete Timor-Leste nian vulnerabilidade estruturál, nesesidade atu mobiliza orsamentu ho montante signifikativu ba rezerva kombustivel, subsídiu ba kombustivel no stock foos, ida ne’e konfirma katak Timor-Leste kontinua depende maka’as ba diesel importadu no ai-han importadu. Krize ida ne’e tenke sai oportunidade atu diskute kle’an diresaun ne’ebé apropriadu liu no reforma prioridade nasionál ba harii soberania ekonómika ne’ebé sustentável. Maske oportunidade ida ne’e limitadu tebes, kontinua iha nesesidade atu diskute asuntu ne’e iha futuru.
Transparénsia no Partisipasaun Públika
Orsamentu Jerál Estadu nudár instrumentu públiku ne’ebé define prioridade nasionál no afeta diretamente povu nian moris. Maske iha situasaun urjente, Parlamentu tenke garante audiénsia públika no prosesu ne’ebé permite sosiedade sivíl, akadémiku, organizasaun feto no públiku atu oferese sira nian perspetiva.
Infelizmente, proposta retifikativu ida ne’e seidauk disponivel iha website ofisiál sira, Governu submete proposta iha sesta feira fin de semana no Komisaun C nian paresér kona-ba pedidu urjénsia iha segunda feira dadeer semana tuir mai, ida ne’e labele ajuda públiku atu partisipa no oferese perspetiva diferente ba prosesu no konteúdu husi proposta retifikasaun antes iha aprovasaun final no global.
OGE Retifikativu 2026 konfirma Vulnerabilidade Nasionál
Proposta OGE Retifikativu 2026 hatudu katak Timor-Leste nian vulnerabilidade la’ós abstratu de’it, La’o Hamutuk, instituisaun no ema barak diskute no preokupa ona antes. Nesesidade atu aloka tokon $174 ba Rezerva Nasionál Estratéjiku Kombustivel no tokon $42 ba subsídiu kombustivel hatudu dependénsia boot ba diesel (solar) importadu. Reforsa stock foos mós hatudu katak seguransa alimentár nasionál kontinua depende ba fornesedór husi li’ur.
Parlamentu Nasionál tenke husu transparénsia no klarifikasaun kompleta kona-ba envolvimentu empreza ETO iha implementasaun Rezerva Nasionál Estratéjika Kombustivel, inklui baze legál, valor kontratu no mekanizmu auditoria atu proteje interese públiku, liu-liu boa governasaun iha kontratu estadu nian.
Soberania nasionál la’ós iha nivel polítiku de’it, depende ba nasaun no povu nian kapasidade atu prodús ai-han, garante eletrisidade sustentável, kontrola kustu moris, proteje Fundu Petrolíferu liu-liu prudénsia iha levantamentu no investimentu sira no harii ekonomia produtiva rezisténte ba xoke esterna.
Dokumentu husi Governu afirma katak despeza total kontinua substansialmente liu reseita doméstika no Rendimentu Sustentável Estimadu husi Fundu Petrolíferu. Ida ne’e hatudu katak Timor-Leste kontinua enfrenta défise estruturál boot no dependénsia fiskál ne’ebé preokupante.
Seguransa Enérjetika no Sustentabilidade Sistema Elétriku
La’o Hamutuk rekoñese katak Rezerva Nasionál Estratéjiku Kombustivel bele iha razaun ba tempu badak atu evita interrupsaun eletrisidade no servisu esensiál. Maibé, montante boot ida ne’e mós hatudu frakeza profunda husi sistema enérjetiku nasionál.
Parlamentu tenke husu informasaun kompletu no diskriminasaun detallada kona-ba volume kombustivel, presu unitáriu, fornesedór, armazenamentu, distribuisaun, stock rotation, mekanizmu procurement, auditoria no monitorizasaun, atu asegura boa governasaun iha medida sira ne’ebé Governu foti.
Presiza iha diskusaun sériu no kle’an uitoan kona-ba situasaun enerjia global inklui baze prinsipál sira hanesan iha ejijénsia ba hapara produsaun ba petróleu no gas, nune’e ne’e, resposta emerjénsia tenke liga diretamente ho planu tranzisaun enérjetika gradual ba enerjia solar, anin, tasi, mini-grid rural, armazenamentu bateria, efisiénsia enérjetika, no halo investimentu renovavel. La ho reforma estruturál ida ne’e, Timor-Leste sei kontinua vulneravel ba kada krize petróleu globál.
Seguransa Alimentár no Soberania Ai-Han
La’o Hamutuk apresia medida atu reforsa stock foos atu responde ba risku inseguransa alimentár. Maibé stock foos la hanesan soberania alimentár.
Soberania alimentár presiza produsaun lokál ne’ebé sustentável, irrigasaun, armazenamentu lokál, asisténsia téknika, fini adaptada, peska sustentável, agroekolojia, agrikultura familiar no agroindústria rural.
Krize ida ne’e hatudu katak Timor-Leste seidauk iha reziliénsia alimentár sufisiente. Dependénsia boot ba importasaun ai-han bele sai ameasa ba estabilidade sosiál no ekonómika se merkadu globál sofre perturbasaun naruk.
Parlamentu tenke garante katak medida emerjénsia ba stock foos liga ho programa konkretu atu aumenta produsaun lokál no redús dependénsia importasaun iha médiu no tempu naruk.
Inflasaun no Kustu Moris
La’o Hamutuk preokupa katak xoke kombustivel no importasaun bele kontinua aumenta kustu povu nian moris, maske ho subsídiu kombustivel, presu transporte, ai-han no bens báziku bele sa’e tanba kustu transporte internasionál, kustu distribuisaun, volatilidade merkadu no dependénsia importasaun.
Subsídiu kombustivel tenke iha tarjeitu loloos atu benefisia transporte públiku, ambulánsia, agrikultór, peskadór, produsaun alimentár no família vulneravel.
Parlamentu tenke ezije monitorizasaun regular ba inflasaun no impaktu ba povu nian kustu moris.
Sustentabilidade Fiskál no Justisa Interjerasional
Iha dokumentu Governu nian hateten proposta retifikativu la aumenta levantamentu Fundu Petrolíferu kompara ho OGE orijinál, maibé ida ne’e la elimina problema fiskál estruturál. Fundu Petrolíferu la’ós de’it fonte finansiamentu ba Estadu. Maibé nudár patrimóniu ba jerasaun sira tuir mai. Se Timor-Leste kontinua uza osan petróleu atu sustenta sistema ne’ebé depende ba importasaun no gastu improdutivu, Timor Leste sei enfrenta krize fiskál boot liu bainhira Fundu Petrolíferu hotu.
La’o Hamutuk mós preokupa ho posibilidade obrigasaun fiskál iha futuru husi kontratu tempu naruk, dívida públika, manutensaun ba infraestrutura sira, subsídiu permanente no dependénsia ba kombustivel importadu.
Parlamentu tenke koko garante katak resposta emerjénsia atuál la transforma ba presaun fiskál permanente.
Kanselamentu no Reorientasaun Projetu urjente
La’o Hamutuk la kontra infraestrutura. Ami apoiu infraestrutura ne’ebé serve diretamente ba povu nian nesesidade, hanesan saúde, edukasaun, bee no saneamentu, irrigasaun, estrada rural produtiva, armazenamentu ai-han, eletrifikasaun renovavel no merkadu lokál.
Maibé Parlamentu tenke reavalia no kansela ka adia projetu ne’ebé la urjente hanesan Tasi Mane, Aeroportu no sira seluk ne’ebé seidauk iha konfirmasaun klaru ba benefísiu públiku, aumenta presaun fiskál ba tempu naruk ka depende ba modelu estrativista no dívida fosil.
Krize ida ne’e tenke sai oportunidade atu muda prioridade nasionál husi infraestrutura boot ba reziliénsia ekonómika no sosiál.
Juventude, Empregu no Produsaun Lokál
La’o Hamutuk konsidera katak OGE Retifikativu tenke liga ho kriasaun empregu produtivu ba juventude. Dependénsia ba importasaun limita oportunidade ekonómika lokál ne’ebé bele prodús povu nia nesesidade sira.
Investimentu estratéjiku tenke orienta ba agrikultura sustentável, prosesamentu produtu agríkola, enerjia renovavel, manutensaun infraestrutura lokál, peska sustentável, empreendedorismu rural no indústria ki’ik no média.
La ho estratéjia ida ne’e, krize ekonómika bele aumenta dezempregu no frustrasaun sosiál.
Mudansa Klimátika no Reziliénsia Ambientál
Krize ida ne’e mós konfirma ligasaun entre dependénsia diesel no vulnerabilidade klimátika. Timor-Leste vulneravel simultáneamente ba xoke petróleu, rai maran, inundasaun no inseguransa alimentár.
Tanba ne’e, resposta emerjénsia tenke aliña ho reziliénsia klimátika no sustentabilidade ambientál. Enerjia renovavel, jestaun bee no agrikultura reziliente tenke sai parte husi estratéjia nasionál ba tempu naruk.
Rekomendasaun
Jornalista: Elio dos Santos/Editór: Vito Salvadór
Written by: RafaFM
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt