Noticias

Kriasaun Empregu Vital Tebes ba Dezenvolvimentu

todayNovember 9, 2026 11

Background
share close

Díli, 9 Novembru 2026 (RAFA)—Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hateten ohin-loron, iha ema ida de’it entre na’in-tolu ho tinan 15 ou liu mak iha empregu. No joven na’in-tolu entre sanulu ho tinan  15 to’o 24 mak la eskola, laiha servisu no laiha formasaun profisional.

“Ita labele simu atu ita-nia rikusoin boot liubá ita-nia povu, liuliu joven sira – ita ladún aproveita. Maibé administrasaun públika labele emprega ema hotu-hotu. Ita presiza explorasoens agríkolas, atividades peska, ofisinas ho emprezas privadas ne’ebé bele krexe, kria empregu no kontribui ba reseita nasional,” Xanana Gusmão afirma iha nia intervensaun iha abertura debate Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 iha Parlamentu Nasionál, Segunda-ne’e.

Tanba ne’e, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão fundamenta katak OJE 2027 atribui 956,9 milloens dólares ba asuntu ekonómikus, inklui infraestruturas ho setores produtivus. Agrikultura simu 37,8 milloens dólares, liu 21% kompara ho orsamentu anterior. Investimentu ne’e reforsa sistemas irrigasaun, produsaun agríkola, servisus extensaun ho dezenvolvimentu merkadus.

Iha 2025, Xanana haktuir, produsaun foos aumenta maka’as no fatura  sereais diminui. Knaar tuir mai mak atu konsolida  gañu (ka atinjimentu) hirak-ne’e. Atu mantein no expande irrigasaun, apoia didi’ak agrikultor sira no liga produsaun ba armazenamentu, ba prosesamentu no ba kompradores. Produsaun interna ne’ebé fiável liu bele hadi’a rendimentus rurais no reduz ita-nia dependénsia ba importasoens ho xokes externus husi abastesimentu alimentar.

Xanana esklarese katak Turizmu simu 13,1 milloens dólares, aumentu ida ho 31%, inklui apoiu foun ba atividades turístikas espesializadas no ba turizmu ligadu ba peska no ba tasi. Kada vizitante kria oportunidades ba alojamentus, gias, restaurantes, transportes, produtores lokais ho operadores turizmu azul. Maibé, enkuantu atividade hirak-ne’e krexe, tenke proteje ita-nia ambiente natural ho ita-nia  patrimóniu kultural.

PM Xanana hatutan asesu ba finansiamentu kontinua, maibé, sei hanesan  obstákulu boot ida. Saldu empréstimu husi banku komersiál ba agrikultura besik 1,5 milloens dólares de’it, no ba indústria transformadora besik 6,5 milloens dólares. Númeru hirak-ne’e hatudu oinsá empreza produtiva sira kontinua iha difikuldade atu hetan kapital.

Atu hasoru dezafiu ne’e,  Xanana afirma tan, Governu kria Banku Nasional  Dezenvolvimentu, ho misaun atu apoia investimentus viáveis iha setores prioritárius, ho desizoens kona-ba kréditu ne’ebé sólidas no boa jestaun rekursu públiku.

Halo koordenasaun ho Ajénsia Mulleres (ka Feto) Empreendedoras Timor-Leste, konsege halibur iha Díli reprezentantes Feto sira,mai husi Munisípiu hotu-hotu, atu sira diskuti kona-ba potensial ho oportunidades  negósiu, hodi  aprezenta planus konkretus kona-ba investimentu, para bele hetan kréditus.

Kréditu ne’e tenke serve hodi insentiva ema sira atu hahú sira-nia atividades iha emprezas ne’ebé sustentáveis liu, atu nune’e bele garante partisipasaun boot liu husi komunidades. Ajénsia ne’e halo nafatin kontaktu ho Feto sira no sira sei aprezenta Vizaun ida ba tinan 5 ho asoens konkretas ba kada tinan.

Xanana tenik, kooperativa sira mós iha papel importante iha ita-nia  ekonomia.Númeru membrus aumenta, ne’ebé envolve barak tan  produtores.Ho jestaun di’ak,sira bele ajuda sira-nia asosiadu sira hetan fatores produsaun, hadi’a kualidade no negosia di’ak liu asesu ba merkadus.

Objetivu vizaun emprezarial ida-ne’e, nia finalidade mak atu insentiva, uitoan-uitoan, produtividade ne’ebé di’ak liu ba transformasaun gradual iha produtu sira ne’ebé bele reduz importasaun buat sira ne’ebé ita konsome iha Timor-Leste. No ida-ne’e sei kria empregu no tulun populasaun hadi’a sira-nia  kondisoens moris.

“Hanesan ha’u refere ona, ita-nia rekursu petrolíferu no minerais kontinua integra ita-nia estratéjia dezenvolvimentu. Orsamentu 2027 afeta 244,8 milloens dólares ba polítikas foun kona-bá setor petrolíferu no mineral, inklui apoiu ba TIMOR GAP ba projetu Kuda Tasi no Jahal no ba avansu Greater Sunrise. Murak-Rai Timor simu 14,9 milloens dólares atu apoia explorasaun mineral,” Xanana hateten.

Nia tenik, Timor GAP iha ona planu atividades atu dezenvolve, hahú husi fulan ne’e, no tanba kompleksidade  operasoens, iha 2030, ita bele haree ona dezenvolvimentu infraestruturas iha Off-Shore no iha On-Shore, iha Natarbora.

Entretantu Jahal ho Kuda-Tasi, antezde 2030, bele ona lori  reseitas inisiais ba Fundu Petróleu.

Kompromisu hirak-ne’e, Xanana garante sei konkretiza ho baze iha traballu tékniku rigorozu, avaliasaun komersial séria no plena prestasaun kontas.

Iha okaziaun ne’e, PM Xanana revela tan katak Orsamentu ba 2027 atribui 345,7 milloens dólares ba estrada sira no ponte sira, 157,6 milloens dólares ba eletrisidade no 23,5 milloens dólares ba água no saneamentu.

Servisu hirak-ne’e mak liga dezenvolvimentu ekonómiku ba ema nia moris loroloron. Estrada ida sei permite agrikultor fa’an nia kolleita molok sai aat. Fornesimentu eletrisidade fiável permite empreza ki’ik ida uza mákinas loron tomak. Bee mós  proteje saúde no poupa tempu ba família sira.

Kontinuasaun obras rodoviárias ho modernizasaun Aeroportu Díli sei hadi’a ita-nia ligasoens ba merkadus rejionais no apoia komérsiu ho turizmu. Kapasidade foun eletrisidade iha Oe-Kuse Ambenu ho investimentu iha enerjia solar iha Ataúru sei reforsa servisus iha komunidade hirak-ne’e.

Espera katak  projetu solar ho eskala boot iha Manatutu, bainhira operasional ona, bele reduz konsumu gazóleu iha produsaun eletrisidade. Ne’e sei diminui ita-nia dependénsia ba  kustu kombustível importadu no sei halo abastesimentu enerjétiku sustentável liu.

“Ita sei kontinua mós investe iha manutensaun infraestruturas. Ita labele husik estradas, sistemas bee ho edifísius píublikus sai aat tan de’it ita ignora tiha traballu ne’ebé menus vizível (ka, ema ladún haree) ba sira-nia konservasaun. Valor infraestrutura ida ita sukat husi servisu ne’ebé kontinua presta,” Xanana hateten.

Ritmu investimento, tuir Xanana Gusmão, tenke reflete mós Timor-oan nia kapasidade atu prepara, adjudika no fiskaliza projetus. Orsamentu ida-ne’e estabelese limite anual ho 250 milloens dólares ba despeza projetus existentes husi Fundu Infraestruturas, ne’ebé fó prioridade ba konkluzaun obras ne’ebé halo hela. Ne’e hanesan medida espesífika ida ba projetu hirak-ne’e, ne’ebé integra iha estratéjia investimentu públiku ne’ebé boot liu.

Halo hotu tiha projetus úteis hafoin koloka sira ba servisu povu tenke sai hanesan prioridade einvezde akumula tan  kompromisus ne’ebé  Estadu la konsege ezekuta iha tempu útil.

“Solidez husi ita-nia ekonomia sei depende, liuliu, ba saúde ho kapasidades husi ita-nia populasaun. Ami propoin 182,6 milloens dólares ba saúde, aumentu ida ho 17%, no 194,2 milloens dólares ba edukasaun, aumentu ida ho 11% kompara ho 2026,” Xanana hateten.

Nia lia tun tan dehan, “Ita-nia progresus iha luta kontra malária ho trakoma hatudu buat ne’ebé asaun públika persistente bele alkansa.Kuidadus maternus mós sai di’ak liu. Ohin loron, 78% husi partus hetan asisténsia husi pesoal kualifikadu, kompara ho 60% iha 2016. Maibé inan sira iha komunidades rurais no remotas kontinua hasoru difikuldades asesu ne’ebé boot liu,ne’e mak servisu sira tenke to’o iha sira ho liu efikásia.”

Deznutrisaun infantil exige urjente

Besik 45% labarik sira ho idade menus husi tinan lima hatudu atrazu iha kreximentu no 19% sira-nia pezu (ka, todan) menus liu  haree tuir sira-nia aas, hanesan sinal deznutrisaun maka’as. Númeru hirak-ne’e  signifika labarik sira ne’ebé sira-nia saúde, aprendizajen ho oportunidades futuras sei limitadas tebes molok sira hahú moris ne’ebé justu.

Responde ba problema hanesan ne’e reker kuidadus saúde, alimentasaun nutritiva, bee moos ho apoiu ba família sira, ho forma koordenada. Laiha ministériu ida, mak mesak de’it,  konsege rezolve dezafiu ida ne’ebé atravesa setor barak.

Orsamentu destina 11,7 milloens dólares ba apoiu maternu‑infantil, liuliu husi Bolsa Mãe. Alimentasaun eskolar, ho 24,7 milloens dólares ne’ebé munisípiu sira ezekuta,hanesan pesa sentral ida hotu husi esforsu ne’e.

Iha edukasaun, taxa líkida matríkula iha ensinu báziku atinje 93,3%. Lori barak tan labarik sira ba eskola, pasu tuirmai mak hadi’a buat ne’ebé sira aprende. Rekrutamentu profesores tenke akompaña ho formasaun kontínua, asiduidade no boas prátikas iha sala aula.Edukasaun ho formasaun profisional tenke fó ba joven sira kompeténsias úteis ba empregu no ba empreendedorizmu.

Inkluzaun sosial simu besik 367 milloens dólares.Montante ida-ne’e inklui apoiu ba Kombatentes Libertasaun Nasional, ba seguransa sosial no ba asisténsia ba famílias vulneráveis. Besik 108.000 idozus ho ema sira ho defisiénsia mak simu prestasoens naun kontributivas.

“Ita onra kontributu husi ema sira ne’ebé garante ita-nia independénsia, aumezmu tempu ita fortalese sistema protesaun sosial ne’ebé bele responde ba nesesidades husi sira ne’ebé vulneráveis liu iha país tomak. Informasaun ne’ebé di’ak liu – inklui sistema dijital foun ida bazeadu iha inkéritu kona-ba níveis moris – sei tulun identifika agregadus familiares ne’ebé kiak liu no orienta asisténsia di’ak liu,” Xanana Gusmão tenik.

Asesu família ida ba servisus públiku sira la’ós tanba besik liu Díli. Ita-nia dezenvolvimentu tenke to’o iha komunidade sira iha foho, tuir tasi-ibun, iha Ataúru no iha Oe-Kuse Ambenu.

Finansiamentu ba treze munisípiu sa’e ba 148,1 milloens dólares, lius 20% kompara ho 2025. Konsidera dotasaun munisipal sira hotu ne’ebé prevé ona iha Orsamentu, dotasaun kombinada ba munisípiu sira ho Oe‑Kuse Ambenu alkansa 171,6 milloens dólares, aumentu ida ho 6% kompara ho 2026.

Programa Nasional Dezenvolvimentu Suku (PNDS) simu 22,9 milloens dólares ba projetus dezenvolvimentu komunitáriu. Aleinde ne’e, 33,8 milloens dólares autoridades munisipais mak ezekuta,liuhusi Programa Integradu Dezenvolvimentu Munisipal,ba infraestruturas ho programas dezenvolvimentu lokal.

Medida hirak-ne’e besik ba desizaun sira ne’ebé foti ba komunidade sira. Maibé ezije mós kapasidade lokal boot liu atu halo planu, realiza konkursus, fiskaliza obras no presta kontas. Desentralizasaun só bele iha susesu se responsabilidade ne’ebé boot liu akompaña ho meius atu ezerse ho kualidade.

Orsamentu konsagra besik 277,9 milloens dólares ba investimentu kapital iha 1.643 projetus iha munisípius no iha Oe‑Kuse Ambenu, exklui projetus Ministério Obras Públikas nian. Montante ne’e deskreve distribuisaun territorial investimentu tuir planu, no la’ós transferénsia adisional ba orsamentus munisipais.

Jornalista: Zita Menezes

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!