Kompañia Guel Domin no Hau-Reda Abandona Projetu Moru Protesaun iha Mota Ailok-laran Dezde 2024

Ekipa CAC halo observasaun ba projetu konstrusaun moru protesaun iha mota Ailok-Laran ne'ebé abandona dezde tinan 2024.

Díli, 05 Maiu 2026 (RAFA.tl)- Komisaun Anti-Korupsaun (CAC, sigla portugés), Tersa (05/05/2025), halo fiskalizasaun ba projetu moru protesaun iha área Mota Ailok-Laran, ne’ebé abandona dezde tinan 2024 husi kompañia kontratór Guel Domin no Hau-Reda.

Projetu konstrusaun ba moru protesaun iha Mota Ailok-Laran pertense ba Suku rua hanesan, Suku Vila Verde, Aldeia Terus Nain no Suku Bairru-Pite, Aldeia Ruin Naklekar. Tuir kontratu hahú iha  loron 19 fulan-Jullu tinan 2024 no termina iha loron 28 fulan-Fevereiru tinan 2025, maibé projetu refere abandona no kompañia konstrutór mós la selu trabalador sira too ohin loron.

Tuir kontratu ba projetu konstrusaun moru iha ponte Maloa nian ne’e, kompañia Guel Domin halo moru protesaun husi área Suku Vila Verde, Aldeia Terus Nain ho naruk metru 314, no valor kontratu $264,332.51. Kompañia Hau-Reda, kaer obra ba moru protesaun husi parte Aldeia Ruin Naklekar, Suku Bairu Pite, ho naruk metru 389 ho valor kontratu $305,321,19.

Adjuntu Komisáriu CAC ba Assuntu Servisu Apoiu no Kooperasaun, Miguel Acacio Faria, ba jornalista sira hateten, ekipa CAC tun dereita iha fatin hodi fiskaliza ba projetu ne’e no identifika kompañia rua laiha responsabilidade no la selu traballadór sira ne’ebé durante ne’e halo servisu  konstrusaun ba moru protesaun iha mota Ailok-Laran.

“Iha informasaun ne’ebé tama iha CAC, ema ruma informa katak projetu iha Ailok-laran iha mota Maloa nian ne’e projetu  abandona desde tinan rua ona, ho ida ne’e ami mai iha ne’e, ami hahú xamada urjenti kedas ba Xefe Suku ho Xefe Aldeia husi Bairu Pite ho Vila Verde, no mós ami kontaktu kompañia na’in ho tekniku sira, ne’ebé sira hatete aban maka sira prezensa iha CAC para justifika buat ruma,” hateten Adjuntu CAC, Miguel Acacio Faria.

Adjuntu CAC ne’e klarifika Kompañia rua ne’ebé halo Projetu Konstrusaun ba Moru iha Mota Maloa Ailoklaran seidauk atinji tuir kontratu ne’ebé iha no tuir informasaun ne’ebé CAC rekolla iha terenu katak projetu ne’ebé kompañia Guel Domin halo progresu servisu foin atinze 37%, projetu ida sorin ne’e Kompañia Hau-Reda Unipesoal, Lda nia progresu servisu foin 27%.

Ho situasaun ne’ebé iha, CAC sei kontinua rekolla dokumentu kontratu husi kompañia rua ne’e atu haré sira nia servisu ba progresu pagamentu nian, tanba konsidera fó prezuizu ba Estadu.

“Problema paradu ne’e ita identifika katak kapasidade finanseira kompañia nian, hanesan informasaun  tuir komunidade mais bazeia ba informasaun dokumentu haruka ona ekipa tekniku enjiñeiru prevensaun nian agora prepara hela pedidu halo komunikasaun hela ho sira para foti kontratu no mós progresu pagamentu. Tanba ne’e husu Ministeriu relevante atu toma medida urjente ruma,” adjuntu komisáriu CAC  ne’e hateten.

Iha fatin hanesan, Enjiñeiru Tekiniku Unidade Pesoal Inspesaun Berifikasaun Pagamentu husi Miniteriu Obras Publiku, Marcelino Soares, hateten sei black list kompañia Guel Domin ho kompañia Hau-reda, tanba abandona servisu ba projetu konstrusaun moru iha Mota Maloa Ailok-Laran.

“Ministeriu Obras Publiku halo ona karta xamada ba kompañia depois semana kotuk bolu ona sira ba iha Gabinete hodi inkontru ho sira, ne’ebé iha tempu badak Ministeriu Obras Publiku sei foti sansaun hasoru sira,” Marcelino Soares afirma.

Marcelino Soares esplika halo ona pagamentu ba kompañia Guel Domin  ne’ebé durante ne’e halo ona konstitui ba projetu ne’e ho porsentu 37%, no mós ho kompañia Hau-reda, selu ona 27%.

Xefe Suku Biaru Pite, Joanina Alves Soares, preokupa ba projetu emerjensia kontrusaun moru ne’e laiha BoQ, ho  kuadru avizu  ba orsamentu ba kontrusaun ne’e.

“Durante prejetu ne’e la’o ami simu de’it karta koñesementu sem iha BoQ, orsamentu mós laiha, depois implementasaun projetu ami observa laiha kuadru avizu. Kompañia rua ne’e abandona tan tiha projetu ne’e no mota atu sulin tama tan tiha ba komunidade nia uma,” Joanina Alves Soares hateten.

Autoridade Lokal Suku Bairu-Pite ne’e susjere ba Ministeriu Obras Publika bainhira atu fó projetu ba kompañia sira presiza haré didiak, labele hanoin projetu sira hanesan ne’e la fó risku ka ameasadu ba povu nia vida.

Trabalaldór ba projetu konstrusaun moru protesaun iha Mota Maloa, Joanico dos Santos, ezizi kompañia rua ne’ebé kaer obra iha ponte Maloa ne’e, atu selu sira nia servisu.

“Ha’u lori kareta privadu ne’ebé servisu kona-bá iha kompañia Guel Domin ho Hau-Reda to’o tinan rua nia laran ami servisu de’it, kompañia la preokupa ami trabllador ne’e, ita telfone ba nunka simu, ami hein hela projetu ne’e seidauk remata entaun ami garante ida ne’e para rezolve ami nia problema,” Joanico dos Santos informa.

Joanico dos Santos haktuir nia mós lori nia kareta privadu hodi halo servisu tula fatuk rai-henek, krikil hamutuk ret 286 ne’ebé kada ret  kompañia dehan selu $17 dolar,  maibé to’o agora kompañia sedauk selu.

Jornalista: João Carlos/Editór: Vito Salvadór