Kantina Matak Hanesan Knuuk Ba Luta Kontra Mánutrisaun iha Timor-Leste

Kantina Matak Palásiu Prezidénsia oferese ai-han ba labarik sira.

Díli, 31 Agostu 2026 (RAFA)- Kantina Matak ne’ebé Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, estabelese desde loron 15 fulan-Dezembru 2022, sai ona hanesan knuuk no fatin esensiál ba luta kontra mánutrisaun iha Timor-Leste.

Jestora Kantina Matak, Bela Galhos hatete, Kantina Matak ne’e eziste bazeia ba preokupasaun Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta nian liga ba issue ra’es-badak no mánutrisaun iha populasaun kbiit-laek sira iha rai ida-ne’e.

“Prezidente Repúblika hatete, ha’u karik labele salva Timor-oan hotu kedas, maibé ha’u bele salva Timor-oan kiik oan balun, ne’ebé aban bainrua mós keta halo sira mak sai futuru lideransa rai ida ne’e nian. Entaun establesimentu hahú primeiru iha Kantina Matak, depois 2023 iha Hera, tuir fali iha Oé-Cusse, fatin tolu ita lori ida iha Aitarak Laran alvu ne’e ba inan sira ne’ebé isin rua no fó susu ne’ebé mós oan kiik sira seluk ne’ebé sira labele lori mai iha ne’e.

Iha Comoro ne’e eskola LABEH, kiik oan sira ne’ebé bainhira Prezidente Repúblika marka prezensa sira nia eskola sira rasik husu Kantina Matak bele haruka hahan sira ne’e ba, ida fali mak komunidade kiak sira iha Bidau, ne’ebé husu mós prezensa Kantina Matak,.

Jestora Kantina Matak Prezidensia Repúblika, Bela Galhos ba RAFA iha nia knar fatin Kantina Matak, Palasiu Prezidensiál, Segunda-ne’e, esplika, Kantina Matak ne’e la’ós de’it fatin simples fó han ema kiak, labarik no inan sira ne’ebé presiza nutrisasun. Maibé fatin ne’e sai fatin esensiál tebe-tebes ba ligasaun Prezidente ho nia povu.

Kantina Matak asaun mudansa ekonomika ne’e barak, ba grupu alvu sira ne’ebé sai preokupasaun Prezidente Repúblika nian. Liu-liu inan kiak sira ne’ebé ekonomikamente Prezidente Repúblika hakarak atu haforsa liu husi kursu kiik oan sira treinamentu, oportunidade ba iha emprestimu buat sira ne’e hotu.

Nia dehan, joven feto sira ne’ebé lubuk boot kontinua fali sira nia eskola universidade mós iha sekundariu ne’ebé barak drop out, iha mós família lubuk ne’ebé sira nia fatin hela hetan fali uma husi Prezidente Repúblika rasik.

Maibé mós iha inan lubuk boot no mós labarik kiik oan lubuk ne’ebé hetan rapidamente tratamentu saúde ba iha li’ur, tuir servisu ho Prezidente Repúblika ekipa sira ne’ebé dudu prosesu sira ne’e la’o, barak liu hein HNGV prosesu naruk demais, balun nunka mais akontese, maibé ho Prezidente Repúblika nia lideransa ho ekipa sira konsege hala’o programa sira ne’e iha tinan haat resin ona.

Tanba, labarik sira ne’ebé benefisiáriu, ne’e sura loro-loron sira mai ne’e iha faze dala tolu, dadersan oras tuku 10 ho balun, sira ne’ebé atu eskola meudia sira mai han tiha, sira ne’ebé eskola lokraik maiória sira mai han oras tuku 10 meia Kantina loke ona, meudia to’o lokraik.

“Maibé, targetu ne’e labarik sira ne’ebé idade seidauk tama eskola, kiik oan sira ho sira nia inan sira, maske hatete hanesan ne’e maibé ba Prezidente Repúblika nia hanoin mak ida ne’e se de’it hakat mai presiza tebes hahan, sira la fila ho kabun mamuk. Entaun kada loron husi segunda to’o Sesta dapur lima ne’e tomak, iha Palásiu, Hera, Oekusse ne’e fornese hahan dala ruma liu 1000 mill liu kada ema ne’ebé asesu mai,” nia esplika.

Nia haktuir desde Kantina Matak eziste, labarik balun han repete no balun husu atu lori hahan ba sira nia inan ka avo ne’e fasilita mós no agora oras tuku 10 ne’e mai husi Eskola Infantil Prezidensia Repúblika nian, depois aumenta tan estudante sira ne’ebé eskola sorin-sorin mós mai, tanba sira balun halo komparasaun katak, hahan iha ne’e di’ak liu, no tratamentu sira ne’ebé iha ne’e gosta, sira bele halimar no hasoru Prezidente Repúblika ko’alia diretamente. Entaun oportunidade sira hanesan ne’e mak sai imajen ida ne’ebé forte tebes desde estabelese Kantina Matak iha 15 Dezembru 2022 to’o agora.

Nia hatete labarik sira ne’e maiória área besik Aitarak Laran, balun husi Tasi Tolu, balun husi Komoro, antes eviksaun iha Aitarak Laran, sira maiória hela iha ne’e. Sira barak muda sai, Bairu-Pite, balun husi villa verde mak mai.

Orsamentu maiória husi Prezidente Repúblika nia orsamentu rasik. Hahán hahú menu ne’e Prezidente Repúblika mak aprova, tenke iha modo tahan, naan, naan-manu, manu-tolun, tenke iha soupa, no tenke iha ai-fuan. Semana ida dala ida ka dala rua tenke iha susuben, hahán tenke lokál, labele háhan  importadu.

Tanba husi Empoderamentu Ekonómia Unidade iha ne’e nian servisu mós ho feto kbiit laek sira ho sira nia negósiu, entaun sira ne’ebé kuda modo ka iha manu tolun ka maun sira lori mai mós bele fó fali osan rahun ba sira. Maibé importante mak ne’e, hahan lokál, hahan fresku no loro-loron tenke iha, se iha manu tolun mak iha soupa, iha modo tahan, aifuan no iha susuben.

Prezidente Repúblika sempre enkoraza labele tau etu barak, tau modo mak barak, labarik sira modo la han. Maibé bainhira naan, naan maun no manu tolun sira gosta. Bainhira to’o toge, no tempe ne’e barak ladun gosta, mais tau naan ne’e sira gosta. Ekipa tein ne’e mós maneira variedade oi-oin atu atrai sira nia votande atu han.

Kantina Matak ne’e loke husi Segunda-feira to’o Sesta, se feriadu nasionál loron ne’e halo loron sorin de’it, nune’e komunidade sira ne’ebé mai han ne’e kontinua asesu ba han. Oras han mak hahú husi oras tuku 10 meia to’o oras tuku 05 meia.

Enkuantu, ema ne’ebé servisu iha Kantina Matak ne’e hamutuk ema na’in sanolu resin ualu (18). Kada ema ida sira nia saláriu di’ak liu saláriu SEFOPE sira autoriza ne’e barak $115, iha Kantina Matak kiik liu mak US$150.00, aas liu ne’e US$300.00 to’o US$350.00 depende ba sira nia esperiénsia, kbiit no badinas.

Iha fatin hanesan, Estudante Auxiliadora de Jesus nu’udar benefisiáriu ba Kantina Matak Prezidensia Repúblika hatete, hahan iha Kantina Matak bainhira nia han ne’e sente di’ak no saudavel tebes.

“Ha’u sente hahan di’ak, no saudavel tebes mai ami. Ami uma laran ne’e na’in lima mak han iha Kantina Matak ne’e,” nia haktuir.

Nia hatutan, atedimentu iha ne’e di’ak, tanba sira mai tuur sevente sira lori hahan mai oferese ba sira hahan, depois Indomilk, ai-fuan sira

Jornalista: Cristina Ximenes