Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 24 Setembru 2026 (RAFA) — Juíza ida husi Tribunal Judisiál Primeira Instánsia Díli (TJPID) hato’o keixa ba órgaun oi-oin kona-bá buat ne’ebé nia konsidera hanesan tentativa, liu husi telefone, atu hasai nia husi interrogatóriu judisiál ida ne’ebé hala’o hela ba arguidu ida. Arguidu ne’e ikusmai hetan liberdade tanba prova ne’ebé aprezenta la sufisiente.
Keixa ne’e, ne’ebé RAFA asesu ba aprezenta husi Juíza Ana Paula Fonseca Monteiro de Jesus ba Conselho Superior Magistratura Judisiál (CSMJ), Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça (PDHJ) no Conselho Superior do Ministério Público (CSMP).
“Ha’u konsidera nesesáriu atu klarifika, ho forma objetivu no institusionál, kona-bá sirkunstánsia sira ne’ebé orientasaun hirak-ne’e transmite, fundamentasaun respetiva no ezisténsia, ka lae, husi desizaun formál ruma ne’ebé determina terminasaun ha’u nia kompeténsia iha momentu ne’ebá,” refere dokumentu.
Iha keixa, magistrada ne’e relata faktu sira ne’ebé akontese iha kalan 19 fulan-Setembru, foin lalais ne’e, durante interrogatóriu judisiál dahuluk ba sidadaun Australinu ida ne’ebé Ministériu Públiku akuza ho krime “tráfiku no atividade ilísita droga, traísaun ba pátria no violasaun segredu justisa”.
Tuir dokumentu, juíza ne’e ba tribunal iha tuku 9:39 dadeer, depois hetan informasaun husi nia ofisiál justisa, Eviana Maria Mendes. Ida-ne’e akontese depois Administrador Judisiál, Afonsinho da Costa Fernandes, hatudu katak juíza “bele intervén iha prosesu refere”, tanba “to’o iha data ne’ebá” nia “seidauk simu notifikasaun formál kona-bá desizaun ruma ne’ebé determina terminasaun ha’u nia kompeténsia ka substituisaun ha’u husi juíza seluk”. Interrogatóriu judisiál dahuluk marka atu hala’o iha tuku 15:00 Otl.
“Iha inísiu dilijénsia, ha’u husu klaramente ba Ministériu Públiku no Defeza kona-bá ezisténsia opozisaun ka kestaun ruma kona-bá ha’u nia intervensaun iha prosesu,” no “tantu Ministériu Públiku nune’e mós Defeza deklara katak laiha opozisaun ruma”, pozisaun ne’ebé “rejista iha ata respetiva”, refere juíza.
Juíza ne’e depois fó despaxu atu rejista katak nia “nafatin iha kompeténsia atu intervén iha prosesu”, tanba nia seidauk simu notifikasaun formál kona-bá desizaun husi CSMJ ne’ebé relasiona ho nia transferénsia ba Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Oé-Cusse.
Transferénsia ne’e parte husi deliberasaun CSMJ iha loron 21 fulan-Agostu, ne’ebé transfere juíz na’in sia entre tribunál sira iha Díli, Suai, Baucau no Oé-cusse.
RAFA relata kona-bá transferénsia ne’e iha loron 16 fulan-Setembru, depois fontes judisiál sira hateten katak juíz sira ne’e la husu transferénsia no laiha fundamentasaun legal ne’ebé klaru.
“Durante hala’o interrogatóriu judisiál dahuluk, Administrador Judisiál, Sr. Afonsinho da Costa Fernandes, kontaktu telefonikamente ha’u nia Ofisiál Justisa, husu nia atu sai husi prosesu no la kontinua ho dilijénsia,” refere keixa.
Tuir orientasaun ne’e, tenke hein “to’o loron tuirmai”, bainhira sei “halo distribuisaun foun ba prosesu ba juíza seluk husi Juiz Administrador”.
“Iha oportunidade hanesan, Juiz Administrador Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Díli, Yudi Pamungkas, mós kontaktu telefonikamente ha’u nia Ofisiál Justisa, transmite orientasaun ho sentidu hanesan,” refere dokumentu.
Hasoru situasaun ne’e, juíza relata katak nia husu telemóvel ba nia ofisial justisa no, “ho xamada iha altu-voz no iha prezensa interveniente sira iha dilijénsia”, komunika diretamente ba juiz administradór katak nia “la presisa intervén iha konduzaun prosesu ne’e, tanba dilijénsia la’o hela iha tempu ne’ebá iha ha’u nia intervensaun jurisdisionál”.
Tuir keixa, juiz administrador hatán katak juíza “la iha ona kompeténsia atu kontinua intervén iha prosesu”, tanba nia konsidera katak kompeténsia ne’ebé antes atribui ba juíza ne’e “remata ona”.
“Maski ho pozisaun ida-ne’e,” dokumentu refere, “dilijénsia prossege iha ha’u nia konduzaun”.
Maibé, tanba ofisiál justisa hatudu “ta’uk atu kontinua asegura aktu sira ne’ebé nesesáriu ba kontinuidade dilijénsia”, juíza determina atu Juíza Ersília de Jesus substitui nia “atu akompaña no kontinua aktu sira ne’ebé nesesáriu ba hala’o diligénsia”.
Substituisaun ne’e halo “iha prezensa interveniente sira iha prosesu, sem opozisaun ka objeção ruma husi Ministério Público ka Defeza”, tuir keixa.
Hanesan RAFA relata, tribunal ikusmai fó liberdade ba arguidu tanba konsidera katak prova ne’ebé Ministériu Públiku aprezenta la sufisiente.
Desizaun ne’e mai depois de audiénsia suspende durante besik oras rua no halo pauza minutu 30 atu polísia bele hatama sasán sira ne’ebé apreende ona, inklui kareta ida, computador portátil ida, aparellu Starlink ida no aimoruk sira.
RAFA konfirma katak, to’o agora, sasán apreende hirak-ne’e seidauk devolve ba sidadaun Australianu ne’e.
Iha keixa, Ana Paula husu ba entidade sira ne’ebé simu keixa atu halo averiguasaun kona-bá faktu sira, inklui atu verifika “ezisténsia no kontiudu husi desizaun eventual ruma ne’ebé, iha 19 Setembru 2026, determina terminasaun ha’u nia kompeténsia” atu intervén iha prosesu.
Nia mós husu atu klarifika “iha circunstánsia saida no ho fundamentasaun saida” juiz administrador no administrador judisiál kontaktu ofisiál justisa durante dilijénsia.
Aleinde ne’e, juíza husu atu verifika “se prosedimentu sira ne’ebé adopta kompatível ka lae ho autonomia no independénsia juiz ne’ebé konduzindo hela diligénsia”.
Ba efeitu ne’e, juíza hatudu ema sira tuirmai nu’udar testemuña: advogadu defeza Olívio Barros Afonso; ofisiais justisa Laitua Bento no Belquita Dias Quintas; nia oficial justisa rasik, Eviana Maria Mendes; Juíza Ersília de Jesus; Prokuradór Matias Soares; no arguido rasik.
Jornalista: António Sampaio
Written by: RafaFM
todaySeptember 24, 2026 22 4
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt