INSCIDA Rekomenda Ba Sidadaun Hotu Teste Raan Atu Hatetene Estatutu HIV

Prezidente INCSIDA, I.P. Daniel Marçal.

Díli, 14 Setembru 2026 (RAFA)- Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCSIDA, I.P.) Daniel Marçal husu ba sidadaun hotu, hakbesik aan ba klínika no postu saúde sira hodi halo ezaminasaun (teste) ba raan hodi bele hatene estatutu HIV.

Daniel Marçal hatete iha mandatu ida-ne’e iha servisu boot ida ne’ebé halo, ida esforsu koopera ho entidade hotu-hotu halo sensibilizasaun ba ema hotu-hotu, inklui ema estranjeiru sira ne’ebé hela iha Timor-Leste no INSCIDA mós kooperasaun ho parte husi fronteira Atambua objetivu ida de’it atu hatun risku transmisaun HIV/SIDA iha rai-laran no oinsá atu salva ema husi ameasa HIV/SIDA.

Nia informa, sensibilizasaun ne’e halo, kuaze loro-loron, normalmente ba munisípiu ne’e fulan ida dala ida, dala rua, ba komesa husi aldeia, suku, postu, munisípiu sira, tanba komunidade sira ne’e liu hela iha aldeia, no suku. Maibé, esforsu ba halo sosializasaun ne’e hasa’e sira nia koñesimentu, sira ne’ebé la hatene buat rua importante, ida HV-SIDA ne’e da’et halo nusa, no prevene halo nusa, tanba bainhira ema la hatene ne’e riksu tebe-tebes ba ninia nia moris.

“Ba sidadaun hotu-hotu, di’ak liu teste raan antes, bele mai INSIDA, bele ba klínika, no postu saúde sira besik-besik ne’e ba teste raan antes tiha atu hatene ita nia estatus HIV, hemu aimoruk prolonga vida naruk. Labele moe, labele ta’uk tanba ema barak ona lakon vida ne’e tanba halo hela hahalok risku, lakohi ba teste raan, lakohi hemu aimoruk, entaun hetan tiha ona HIV iha aimoruk ida husi saúde ne’e HIV, maibé lakohi hemu aimoruk,” Prezidente INCSIDA, I.P, Daniel Marçal ba jornalista sira iha Díli, Segunda-ne’e.

Daniel Marçal hatutan dala barak sidadaun sira fiar liu fali aimoruk sira tradisionál sira, ne’e labele. Ne’ebé maluk balun halo hela tratamentu maibé sira nia imunidade ne’e droop ikus mai lakon vida. Tamba ne’e, bainhira hemu ona ai-moruk HIV tenke hemu tuir regra ne’ebé doutor sira fó.

Nia hatutan, se la teste raan, evita halo relasaun seksuál livre, no kuidadu ho troka parseiru seksuál ne’ebé seks livre.

Prezidente INCSIDA, I.P. rejistu joven ho idade sira produtivu husi tinan 15 to’o 30 ne’e mak barak liu afeta HIV. Idade sira produtivu ne’e estudante, pre-sekundáriu, sekundáriu no universidade ne’e sa’e maka’as loos.

Ba kazu ema ho HIV to’o iha fulan-Juñu ne’e, dadus ne’ebé Minsiteriu Saúde fó sai 2.700-itall.

Husi dadus ne’ebé iha ne’e barak mak iha Bobonaro, Oé-Cusse, Suai, Ermera no Baucau. Munisípiu seluk iha hotu ona, mais númeru ne’e kiik oan hela. Ema lakon vida ne’e dadus ne’ebé INSCIDA hatene husi Ministériu Saúde ne’e kuaze 400-resin.

Jornalista: Cristina Ximenes