Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 20 Agostu 2026 (RAFA)– Governu liuhosi Sekretária Terras no Propriedade (SETP) rejista rai Estadu (parsela) hamutuk 5.233 iha kontratu arrendamentu ne’ebé arrenda husi investór nasionál no internasionál.
Sekretáriu Estadu Terras no Propriedade, Jaime Xavier Lopes, hatete dadus kona-bá kontratu arrendamentu rai ne’ebé rejista husi entidade sira mai husi kontratu arrendamentu bá babain, negósiu, rezidénsia, diplomata, no ONG internasionál no nasionál sira, kompostu husi munisípiu 12, inklui RAEOA, no envolve total parsela 5.233.
“Ida ne’e mai husi kontratu arrendamentu babain, husi negósiu, rezidénsia, diplomata sira, no NGO internasionál no nasionál sira ne’e,” Sekretáriu Estadu Terras no Propriedade Jaime Xavier Lopes informa hodi responde RAFA iha Díli, Kinta-ne’e.
Nia afirma, arrendamentu sira ne’e la’ós foin halo, maibé hahú kedas iha tempu UNTAET nian, iha tinan 2000, ne’ebé totál orsamentu ne’ebé hatama bá kofre Estadu millaun 70-resin USD no iha tinan 2025 to’o iha fulan-Dezembru ne’e, reseita tama iha millaun 5.950 USD.
Tuir dadus ne’ebé RAFA asesa husi Gabinete SETP, hatudu katak totál orsamentu arrendamentu iha Janeiru to’o Juñu 2026 husi arrendamentu parsela husi investor nasionál no internasionál hamutuk 3,308,622.91 USD.
Iha primeiru rrimestre, 1,884,811.71 USD, iha fulan-Janeiru SETP kontrbui reseita 77,574.30 USD, Fevereiru (597,778.30 USD) no fulan-Marsu 609, 459.11 USD.
Iha segundu Trimestre, reseita ne’ebé husi arrendamentu bá rai 1,423,811.20 USD, iha fulan Abríl (435,567.75 USD), Maiu (457,900.10 USD) ho fulan-Juñu arolla reseita 530,343.35 USD.
Sekretáriu Jaime Xavier dehan, iha nia mandatu, ho mehi ida hanoin katak, Governu bele buka meius atu bele hatama reseita ne’e, bá estadu bele to’o millaun 10 USD.
Arrendamentu husi Misaun Diplomata-18, Ájensia Internasionál neen (6), Ájensia Nasionál-33, Investimentu-95, komersiál-554, Rezidensia-1171 totál 1177.
Husi Munisípiu Díli-672, Aileu-250, Ainaro-88, Baucau-237, Bobonaro-103, Covalima-481, Ermera-369, Liquiça-367, Lautém-230, Manatuto-290, Manufahi-102, Viqueque-167.
Kona-bá investor ne’ebé arrenda tiha maibé la halo sira nia atividade, nia afirma, Governu, SETP, notifika investidor nasionál no internasionál sira ne’ebé arrenda rai estadu, maibé la hala’o atividade tuir kontratu arrendamentu ne’ebé asina ona.
Governante ne’e esplika katak, tuir kontratu arrendamentu, se, durante fulan-neen (6) nia laran investidor la hala’o atividade, SETP sei notifika investidor refere atu kumpri nia obrigasaun kontratual.
Medida ne’e importante atu rai ne’ebé Governu fó arrendamentu la hela mamuk durante tinan barak, tanba rai mamuk bele lori problema ba Estadu no Governu.
Nia dehan, objetivu Governu nian la’ós de’it atu fó rai ba arrendamentu, maibé atu rai ne’e bele produs reseita ba Estadu no, liuliu kria oportunidade servisu ba Timor-oan sira.
“Governu legaliza tiha rai tuir lei. Lei ne’e maka fó kbiit ba ami hodi halo servisu ida-ne’e, ne’ebé atu hatene de’it katak ida-ne’ebé ami halo ne’e tanba halo kontratu arrendamentu hodi halo reseitas ba Estadu,” nia esplika.
Nia fó ezemplu, iha Manatuto, Laleia, ne’ebé investidor ida asina kontratu arrendamentu, maibé empreza refere abandona tiha nia atividade. Tanba ne’e ba oin STP bele halo prosesu ketak. Karik ema ruma hakarak arrenda fatin ne’e, STP fó para oinsá bele kontribui reseita ba Estadu.
Sekretáriu Estadu subliña, investidor lubuk ida, tantu nasionál no internasionál, ne’ebé la kumpri sira-nia kontratu, simu ona notifikasaun husi SETP.
Aliende investidor ne’ebé la hala’o atividade, SETP mós fó atensaun bá investidor sira ne’ebé arrenda rai husi Governu ho valor relativamente ki’ik, maibé subarrenda fali ba parte seluk ho valor boot.
Nia fundamenta, prátika subarrendamentu ne’e bele hamosu prejuízu ba Estadu, tanba investidor ne’ebé simu rai diretamente husi Governu bele hetan benefísiu boot liu husi arrendamentu ba parte seluk.
Ba sira ne’ebé subar arrenda, agora dadaun ne’e iha lubuk ida. Balu sosíu hamutuk, depois sira asina tiha hodi aluga fali iha ne’ebá, kona-ba atividade loja no atividade seluk sira halo iha ne’ebá. Bainhira STP hatene,maka STP notifika kedas no hapara tiha atu halo atividade ruma iha ne’ebá.
SETP sei kontinua halo monitorizasaun ba utilizasaun rai ne’ebé Governu fó arrendamentu, inklui haree kumprimentu investidor sira ba kondisaun kontratu.
Nia subliña, esforsu Governu nian atu garante investidor sira kumpri sira-nia kontratu mós iha relasaun ho nesesidade atu dezenvolve ekonomia no kria kampu traballu iha rai laran.
“Timor presiza dezenvolvimentu, loke kampu traballu ba Timor-oan sira bele servisu, tanba ita haré SEFOPE loke, ema hotu-hotu bá servisu tiha li’ur, entaun ita bele dehan katak joventude sira iha Timor ne’e araska tebes atu buka servisu iha rai laran, entaun ho hanoin ita atu loke kampu traballu, atu nune’e ita nia dezempregu sira hetan servisu,” nia dehan.
Ba investidor sira ne’ebé seidauk selu ka seidauk kumpri obrigasaun kontratual, SETP halo notifikasaun fó ona atu sira bele kumpri sira-nia obrigasaun no kontinua hala’o atividade tuir kontratu.
Maske nune’e, to’o agora SETP seidauk iha dadus konkretu kona-bá númeru total investidor sira ne’ebé asina kontratu arrendamentu maibé la hala’o atividade tuir sira-nia kontratu.
Jornalista: Marcelino Tomae
Written by: RafaFM
Governu Rejista Rai Estadu 5.233 iha Kontratu Arrendamentu
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt