Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Workshop kona-bá revizaun no armonizasaun Kurríkulu Padraun Nasionál ba Edukasaun Parteira, Sesta 13 Novembru 2026.
Díli, 13 Novembru 2026 (RAFA) – Governu Timor-Leste liuhusi Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MESSK), Ministériu Saúde (MS) ho hamutuk ho Fundu Nasoins Unidas ba Populasaun (UNFPA), kontinua hametin kooperasaun hadi’a kualidade formasaun profisionál parteira sira-nian, liuhosi prosesu revizaun no armonizasaun Kurríkulu Padraun Nasionál ba Edukasaun Parteira.
Reprezentante UNFPA iha Timor-Leste, Navchaa Suren, hatete sira servisu hamutuk ho Governu Timor-Leste atu dezenvolve Kuríkulu Nasionál Parteira, ne’ebé tuir padraun internasionál no ASEAN, hodi hasa’e kualidade edukasaun no kapasidade parteira sira atu hamenus mortalidade inan no bebé ne’ebé bele prevene.
Nia mós relata prosesu dezenvolvimentu kuríkulu ne’e hala’o liuhusi kolaborasaun entre MESSK, MS, instituisaun governu relevante, instituisaun ensinu superiór no eskola parteira sira.
“Ita dezenvolve kuríkulu nasionál parteira, ne’ebé tuir padraun internasionál, inklui padraun husi Konfederasaun Internasionál Parteira no ASEAN,” Navchaa Suren hateten liuhusi workshop ne’ebé hala’o iha Timor Plaza, Sesta-ne’e.
Nia esplika katak workshop ne’ebé hala’o iha objetivu atu halo validasaun ba versaun finál Kuríkulu Nasionál Parteira, antes implementa iha nasaun tomak tanba kuríkulu ne’e importante tebes atu asegura estudante parteira sira hetan formasaun ho kualidade, ne’ebé kombina koñesimentu teóriku no abilidade prátika, atu bele fó asisténsia saúde ne’ebé seguru, kualidade aas no ekuitativu ba inan no bebé durante períodu isin-rua, partu no pós-partu.
Tuir Navchaa Suren, evidénsia globál hatudu katak parteira sira ne’ebé iha kompeténsia, koñesimentu no apoiu adekuadu bele kontribui hamenus to’o 80% mortalidade inan no bebé foin moris.
Nia mós enfatiza katak edukasaun iha nivel ensinu superiór presiza hetan atensaun, tanba estudante sira la’ós de’it presiza komprende teoria, maibé tenke iha mós abilidade prátika sufisiente atu bele fornese servisu saúde ho kualidade ba komunidade.
Iha fatin hanesan reprezentante MESSK, Teresa Maria de Carvalho, hatete revizaun no harmonizasaun kurríkulu ne’e sai pasu estratéjiku importante ida atu garante katak instituisaun ensinu superiór iha Timor-Leste bele oferese formasaun parteira ho kualidade, tuir padraun nasionál no referénsia internasionál.
IX Governu Konstitusionál konsidera edukasaun no saúde hanesan pilár fundamentál rua ba dezenvolvimentu nasionál, tanba futuru nasaun depende ba kualidade rekursu umanu no kapasidade atu garante saúde, dignidade no bem-estar populasaun.
Teresa Maria de Carvalho subliña katak kurríkulu tenke asegura balansu entre teoria no prátika klínika, no konsidera padraun hosi International Confederation of Midwives (ICM) no Kuadru Kualifikasaun ASEAN, hodi hametin kualidade no kredibilidade formasaun parteira iha Timor-Leste.
Iha biban ne’e mós, Prezidente Asosiasaun Parteira Timor-Leste (APTL), Lídia Gomes, husu ba instituisaun relevante sira atu garante katak Kurríkulu Nasionál Pré-Servisu ba Edukasaun Parteira ne’ebé revizaun ona, harmoniza ho Kurríkulu Padraun Nasionál Ensinu Superiór ba Área Parteira 2021 no sistema kréditu Europeu (ECTS), atu asegura kontinuidade kréditu, akreditasaun no rekoñesimentu ba diploma estudante sira.
Nia mós relata katak kurríkulu revizaun tenke kontinua uza fundasaun kurríkulu 2021 nian, la’ós atu troka sistema ne’ebé eziste ona, maibé atu hadi’a aspetu sira ne’ebé seidauk forte, liuliu avaliasaun bazeia ba kompeténsia, simulasaun no supervizaun klínika.
“Kurikulum ida-ne’e presiza tebes halo validasaun, tinan 5 liu tiha ona presiza halo revizaun, nune’e atu bele hadia kona-ba kompetensia parteira ninia abilidade tékniku no mós liuliu étika profesionál para bele fó atendementu ba inan no oan iha Timor-Leste” tenik Lídia Gomes.
Nia hatutan, Kurríkulu Padraun Nasionál Ensinu Superiór ba Área Parteira 2021, ne’ebé MESSK aprova ona, define formasaun ba Bacharelato Parteira durante tinan tolu, ho semestre neen, Licenciatura Parteira durante tinan haat, ho semestre ualu.
Tuir nia, kurríkulu 2021 ne’e mós define ona kompeténsia parteira nian, hahú husi kuidadu antenatal to’o kuidadu ba bebé no labarik, inklui módulu kona-ba violénsia bazeia ba jéneru, kuidadu obstétriku emerjénsia, estájiu klíniku no rekursu mínimu ba formasaun.
APTL husu atu kurríkulu revizaun kontinua mantein ekivalénsia ho sistema ECTS, inklui kréditu 240 ba nivel Licenciatura, atu proteje akreditasaun ne’ebé ANAAA fó ona, fasilita transferénsia kréditu entre instituisaun no asegura rekoñesimentu diploma iha rejiaun.
APTL mós propoin atu haforsa módulu Violénsia Bazeia ba Jéneru (VBJ), liuhusi pakote formasaun obrigatória durante loron lima, atu prepara estudante sira rona vítima ho empatia, respeita konfidensialidade, avalia seguransa no halo referénsia tuir prosedimentu apropriadu.
Tuir dadus ne’ebé aprezenta iha dokumentu kurríkulu, Timor-Leste rejista taxa mortalidade inan besik 192 ba kada 100.000 bebé moris, enkuantu meta objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) mak atu hamenus taxa ne’e to’o 2030.
Jornalista: Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
Governu ho UNFPA Reviza Kurríkulu Parteira Atu Hametin Kualidade Saúde Inan no Labarik
todayNovember 20, 2026 11 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt