Noticias

Fundasaun Alola ho HNGV Hala’o Sensibilizasaun Kona-bá Prevensaun Sedu Kankru Feto

todaySeptember 18, 2026 17 3

Background
share close

Díli, 18 Setembru 2026 (RAFA) – Atu halo prevensaun no detesaun sedu ba moras kankru feto, liuliu kankru susun, Sesta-ne’e, Fundasaun Alola hamutuk ho profisionál saúde sira husi Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) hala’o sensibilizasaun ba estudante sira Universidade Katólika Timorense (UCT).

Diretora Ezekutiva Fundasaun Alola, Maria Guterres, hatete Fundasaun Alola eziste ona tinan 25 no nia misaun atu apoia no promove moris di’ak ba feto no labarik sira iha Timor-Leste.

Nia esplika Fundasaun Alola iha programa prinsipál haat, hanesan programa saúde inan no oan, edukasaun ne’ebé inklui fó bolsa estudu ba estudante sira, advokasia ba direitu feto no igualdade jéneru, ho programa hakbiit ekonomia feto.

“Programa ida-ne’e objetivu boot mak atu hasa’e koñesimentu no konsiénsia públika kona-bá prevensaun no deteksaun sedu ba moras kankru feto. Ida tan atu apoia no refere pasiente sira ne’ebé sofre kankru feto ba HNGV ka fasilidade saúde ne’ebé besik, atu sira bele hetan atendimentu lalais,”  Maria Guterres informa.

Nia hatutan, dezde Fundasaun Alola estabelese, organizasaun ne’e kontinua hala’o atividade sira hodi hasa’e konsiénsia públika kona-bá moras kankru susun, inklui prevensaun no deteksaun sedu.

Atividade sensibilizasaun ne’e envolve joven sira, instituisaun governu, instituisaun privadu, sosiedade sivíl, líder lokál, grupu suporta inan, komunidade, universidade no instituisaun relevante sira seluk.

Nia mós husu ba estudante sira atu kontinua habelar informasaun ne’ebé sira hetan iha atividade ne’e ba komunidade, família no kolega sira, atu hasa’e komprensaun kona-bá moras kankru susun no medida prevensaun.

Kankru susun mak tipu kankru ne’ebé mosu iha tecidu ka glándula susun no konsidera hanesan ida husi tipu kankru ne’ebé komún liu iha feto sira iha mundu. Kazu barak mós bele hetan diagnóstiku tarde, bainhira moras ne’e tama ona iha faze avansadu.

To’o agora, kauza exatu ba kankru susun seidauk komprende ho loloos. Maibé, iha fatór risku balun ne’ebé bele hasa’e posibilidade ema ida hetan moras ne’e.

Fator risku sira inklui iha membru família grau primeiru, hanesan inan, bin-alin ka oan feto, ne’ebé iha istória kankru susun; iha istória pesoál kona-bá kankru susun; no hetan ezpozisaun ba radiassaun ka raiu-X repetidamente desde idade ki’ik.

Fator seluk inklui uza tratamentu hormona durante períodu naruk, inklui balun husi kontraseptivu hormona no tratamentu hormona durante menopausa; la kous ka laiha oan; hetan oan primeiru depois idade 35; la fó susu ba bebé depois partu; menstruasaun hahú antes idade 12; menopausa depois idade 50; aumenta bokur durante menopausa; konsumasaun ai-han la saudavel; fuma; hemu tua; no menus atividade fízika.

Iha fatin hanesan, Vise-Reitór UCT, João Câncio, hato’o apresiasaun ba Fundasaun Alola tanba hili UCT atu sensibiliza estudante sira kona-ba moras kankru feto, liuliu kankru susun.

Nia hatete katak identifikasaun sedu ba moras, liuliu kankru susun, importante tebes tanba dezenvolvimentu teknolojia no servisu saúde bele ajuda iha tratamentu ba pasiente sira ne’ebé sofre moras ne’e.

“Ami haré programa ne’ebé ita-boot sira lori mai kampus UCT importante tebes. Prevensaun di’ak liu duké kura,” João Câncio hateten.

Tuir nia, iha faze prevensaun, sensibilizasaun ba estudante sira no komunidade importante tebes tanba moras ida-ne’e bele lori situasaun ne’ebé pior liután iha rai laran.

Reprezentante estudante, Monica Maria Martins, hato’o apresiasaun ba Fundasaun Alola tanba inisiativa atu fahe informasaun kona-ba kankru susun ba estudante sira.

Nia konsidera informasaun ne’e importante ba joven sira atu komprende fator risku no dalan prevensaun ba moras kankru susun.

“Hanesan estudante ida no feto ida, ha’u mós moris iha komunidade nia laran. Bainhira atividade ne’e remata, ha’u sei hatutan informasaun ne’ebé ha’u hetan no fahe nafatin ba ha’u-nia maluk sira, tanba ida-ne’e importante tebes atu ita hotu halo prevensaun,” hatete estudante ne’e.

Fundasaun Alola kontinua promove sensibilizasaun kona-bá saúde feto, ho énfase ba prevensaun no deteksaun sedu, atu komunidade bele hetan informasaun no asesu ba servisu saúde iha tempu apropriadu.

 Jornalista: Cesarina de Carvalho

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!