Noticias

Filme Dokumentáriu “Reziténsia 1975–1999” Hamoris Espiritu Luta no Respeitu Ba Eroi Hotu

todaySeptember 29, 2026 100 1

Background
share close

Díli, 29 Setembru 2026 (RAFA)- Governu Timor-Leste hamutuk ho Diretór Produsaun, Ian White no Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasains Unidas (ONU) bá Konsulta Populár iha Timor-Leste no Xefe Misaun UNAMET iha 1999, Ian Martin, Tersa-ne’e, ofisialmente lansa Filme Dokumentáriu “Rezisténsia 1975–1999” atu hamoris espiritu luta no respeitu ba eroi hotu.

Lansamentu filme dokumentáriu Rezisténsia 1975-1999 iha Timor Plaza.

Iha serimonia lansamentu ne´ebé hala´o iha Timor Plaza ne’e hetan partisipasaun husi Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, membru Governu, antigu membru Governu no mós veteran, sosiedade sivil,  inklui reprezentante akademiku, hodi akompaña no hanoin hikas momentu istoriku liu kona-bá luta naruk Timor-Leste nian too hetan liberdade totál.

Filme ho durasaun besik oras rua ne’e reflete luta no sakrifisiu frente armada, frente diplomatiku no frente klandestina ne’ebé defisil ho terus hodi lori mate hodi sosa independensia ne´ebé dignu no hetan rekonesimentu internasionál husi ONU hodi  restaura hikas iha loron 20 Maiu 2002.

Xefe Gabinete Primeriu-Ministru, Elizabeth Exposto hatete, filme dokumentasaun ida ne’e aprezenta eskenáriu sira hahú husi tinan 1975-1999.

Filme Rezisténsia ne’e  konta istória Timor-Leste nian, liu husi meteriál arkivu ne’ebé importante tebes no testamuña entre husi sira ne’ebé moris liu husi periódu ne’ebá. Ne’e mak istória kona-bá luta eroi sira nian ne’ebé eziste iha okupasaun no halo sakrifisiu boot ba nasaun nia liberdade no ba direitu povu Timor-Leste, atu determina nia destinu rasik.

Nia hatutan, filme ne´e mós sai hanesan dokumentáriu istóriku ida ba jerasaun sira hotu-hotu  ne’ebé mai depois, tanba liberdade ne’ebé sira simu ohin loron sai posivel, tanba luta iha momentu ne’eba.

“Filme ne’e sei hatudu iha munisípiu hotu-hotu no sei haruka ba rai-li’ur atu mundu tomak komprende istória Timor,” Elizabeth Exposto hateten.

Iha fatin hanesan, Diretór Produsaun Filme Dokumentáriu Rezisténsia 1975-1999, Ian White hato’o agradesimentu ba Governu Timor-Leste, partikularmente ba Gabinete Primeiru Ministru, ho Gabinete Prezidente Repúblika nian.

Produtór ne´e mós agradese ba Ian Martin no mós agradese ba Arkivu Muzeu Rezisténsia Timorense (AMRT), hetan oportunidade halo filme ida ne’e, tanba hetan konfiansa ho responsabilidade ba projetu hanesan ne’e.

“Ha’u mós hakarak agradese ba ekipa produsaun. Nune’e mós hakarak agradese ba Dili Internasionál Filme Festival, tanba lansa filme ida ne’e, no organiza eventu ne’ebé furak tebes. Ha’u hakarak liu, agradese ba ema hotu ne’ebé hetan filme ida ne’e. Imi nia korazen tebe-tebes, atu konta imi nia istória rasik,” hatete Ian White.

Ian White hato’o mós respeitu ba veteranu hotu-hotu, husi luta ba independensia nian. Sira ne’ebé iha ne’e, no sira ne’ebé labele marka prezensa no la hamutuk ona iha kalan ida ne’e. Tanba, veteranu hotu nia luta ba liberdade durante tinan 24 sei moris ba nafatin iha istória no sei hela ba nafatin iha povu nia fuan.

Reprezentante Espesiál Sekretáriu Jerál Nasaun Unidas (ONU) bá Konsulta Populár iha Timor-Leste no Xefe Misaun UNAMET iha 1999, Ian Martin haktuir, pesoal tomak ne’ebé servisu iha Timor iha 1999 momentu ne’eba, Timor-Leste sempre nafatin iha UNTAET nia fuan, no liu husi sofrimentu iha tinan 24 ninian.

Ian Martin dezeja katak, istória tomak ne’ebé filme ne’ebé fó sai, populasaun no povu tomak Timor-Leste nian, sira ne’ebé moris la koñese istória ida bele kompriende liu husi filme ida ne’e.

“Husi membru UNAMET hotu-hotu ne’ebé mai iha tinan 1999 atu hala’o konsultasaun populár. No ita barak iha tempu ne’ebá hatene uitoan de’it kona-ba funu no luta durante tinan 24. Maibé ita aprende, no ita aprende husi ema Timor sira ne’ebé ita servisu hamutuk,” haktuir Ian Martin.

Nia hatutan funsionáriu Timor sira iha UNAMET mak enfrenta riksu ne’ebé boot liu fali funsionáriu internasionál sira. Nune’e, ko’alia kona-ba importánsia husi dokumentáriu ida ba Timór-Leste, haksolok tebes tanba Gabinete Primeiru Ministru simu filme ida ne’ebé ho importánsia boot ne’ebé atu haree.

Ian Martin hakarak parabeniza ba Diretór produsaun filme, Ian White, ne´ebé hala’o servisu ne’ebé exelente tebes.

Nia espera, sei garante katak istória brani husi rezisténsia Timor nian, sei hetan koñesimentu no entendimentu husi jerasaun ne’ebé la moris iha tinan 1999 no 1975. No populasaun Timór-Leste tomak sei komprende di’ak liu tan nia istória rasik.

 Jornalista: Cristina Ximenes/ Elio dos Santos

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!