FHT Konsidera Medida Kausaun Ba Suspeitu Kazu Scam Call Centre Ki’ik Liu

Diretór Ezekutivu Fundasaun Hadomi Timor (FHT), Abrão Monteiro ‘Nicho Linux’.

Díli, 11 Setembru 2026 (RAFA)- Diretór Ezekutivu Fundasaun Hadomi Timor (FHT), Abrão Monteiro ‘Nicho Linux’ konsidera medida kausaun ba suspeitu sira ne’ebé envolve atividade ilísitu Scam Call Centre iha Timor-Leste ki’ik liu no la balansu ho krime ne’ebé sira halo.

Nia esplika, kazu Scam Call Centre tinan ida-ne’e akontese barak demais ona to’o média sira la konsege sura tan. Loro-loron notísia kaer suspeitu Scam iha ne’ebé de’it, nia ekipa sura hela maibé sura la hetan tanba média sira hatun kona-ba Scam Call Centre iha fatin oin-oin de’it.

Nia fó ezemplu kazu iha Oé-Cusse ne’ebé Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál (PCIC) desmantela. Kazu ne’ebé mak real autoridade sira konsege desmantela iha tinan 2024, tinan hira liubá sira hetan apresiasaun husi Singapura tanba sira detekta krime ida-ne’e iha  rai Timor-Leste.

Nia preokupa tanba Timor-Leste agora tama ona ASEAN. Timor-Leste tama ASEAN ne’e importante maibé tenke haree mós iha risku sira hanesan medida koasaun bá Scam Call Centre sira ne’e sansaun ne’ebé kiik suspeitu sira liberta bele halo fali de’it atividade.

“Haré ita nia sansaun ne’e ki’ikoan nia selu tiha fulan oin halo fali iha ne’ebá, molok ba kaer fali nia hetan tiha dólar atus resin ona, hotu nia selu tiha 3,000.00 USD halai fali tan ba fatin seluk halo tan. Ne’e tanba ita nia sansaun sira ne’e la balansu ho krime ne’ebé mak ema halo,” hatete Diretór Ezekutivu Fundasaun Hadomi Timor (FHT), Abrão Monteiro ‘Nicho Linux’ bainhira sai orador iha treinamentu ne’ebé organiza husi Asia Justice And Rights (AJAR) ho tema “Hametin Demokrasia Digitál” Sesta-ne’e.

Diretór FHT mós esplika diferensa entre jogu online no Scam Call Centre tanba públiku barak seidauk intende.

Nia dehan, jogu online hanesan PUBG ka Toto bola sira ne’ebé governu fó lisensa ona la bele konsidera ilegal. Iha mós jogu seluk bandar mak determina sé mak atu manán, tanba ne’e dalaruma balun joga osan boot mós la manán, ida ba osan ki’ik nia mak manán atu nune’e enkoraja nia joga nafatin.

“Ema sira ne’ebé mak ita bolu mafia ne’e boot liu, mafia nia intensaun ne’e online game ne’e nia la lakon o manán osan, nia ta’uk mak o labele joga ona entaun nia tenke enkoraja oinsá o bele nafatin joga manán miliar hira mós ba nia la iha problema,” nia haktuir.

Nia afirma, kona-bá Scam Call Centre durante ne’e la’ós Governu mak autoriza maibé menus kontrola sansaun ne’ebé la rigoroju.

Nia fó ezemplu, kompañia ne’ebé hetan lisensa husi SERVE atu loke restaurante maibé loke tan atividade seluk, ida-ne’e mak bolu ilegal.

Hanesan mós Scam Call Centre ne’ebé akontese iha Oe-cusse ne’e intensaun atu ba desmantela Scam la’ós jogu online ne’e. Tanba jogu online iha momentu ne’ebá hetan lisensa husi governu ne’e labele ilegal ona.

“Ita duvida tomak ba estadu, tanba estadu ida fó lisensa ba kompañia ida ita dehan ilegal entaun ita sira hotu-hotu ilegal, ita hetan kartaun eleitoral ilegal, hetan Bileti Identidade mós ilegal hotu”, nia subliña.

Nia dehan, kazu iha Oé-cusse akontese tanba iha tempu ne’e inspesaun jerál ba jogu ladún kontrolu másimu, nune’e Scam Call Centre tama besik ho jogu online no halo vítima barak. Tanba ne’e maka autoridade deside taka atividade rua ne’e hotu.

Abrão Monteiro konsidera jogu online ne’ebé legál ka ilegal ne’e depende ba desizaun Estadu nian. Governu anterior jogu konvensional hotu-hotu autoriza doir bola, futu manu, kuru-kuru. Maibé IX mai jogu balun hapara, tanba ne’e depende kapasidade estadu ninian atu kontrola jogu sira ne’e hotu.

Jornalista: Juvinal Cabral / Marcelino Tomae