Estadu Hato’o Agradese Ba Kontribuisaun Memória Preladu Katoliká Na’in-Haat

Díli, 10 Setembru  2026 (RAFA)– Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, lori Estadu no Povu Timor-Leste nia naran hato’o agradese ba kontribuisaun memória preladu katoliká na’in-haat ne’ebé hola parte ona iha istória kreda Timor-Leste no istória Timor-Leste nian.

“Ohin, loron ida ho emosaun kle’an. Ita halibur ohin hodi fó omenajen ba mane na’in-haat ne’ebé halo parte istória Kreda nian no istória Timor-Leste nian; Bispu Jaime Garcia Goulart, Bispu José Joaquim Ribeiro, Monseñor Martinho da Costa Lopes, no Bispu Alberto Ricardo da Silva. Ida-idak moris no ezerse ninia ministériu iha períodu ne’ebé diferente, maibé hotu-hotu iha ligasaun ho povu Timor no ho servisu Kreda nian,” Prezidente Repúblika José Ramos-Horta, hateten iha nia diskursu hafoin haloot restus mortais preladus katoliká na’in-haat iha Igreja Parokia Katedrál Imaculada Conceição, Díli, Kinta-ne’e.

Xefe Estadu adianta restus mortais sira hosi preladus na’in-haat ne’ebé respeitadu halibur fali iha onra no omenajen sira-nia leet iha rai ne’ebé sira serbí no ne’ebé sira dedika sira nia moris pastorál.

“Tanba   ne’e, momentu ida atu fila fali no atu liga fali ho Timor-oan nia istória rasik. Iha semana kotuk, iha Manatuto, ha’u iha oportunidade atu fó omenajen ba Monseñor Martinho da Costa Lopes, ha’u-nia belun no kompañeiru durante parte signifikativu ida husi ita-nia istória,” Ramos-Horta hateten.

“Hafoin ha’u hanoin fali fraze ida ne’ebé nia publika iha tinan 1973 ne’ebé moris nafatin iha ha’u-nia memória: “Maubere, ha’u-nia maun. Loro-matan aas ona; ninia raiu sira mós ba ó. Sa’e tempu to’o ona.”

Ramos-Horta lia-tun tan dehan,“ohin, iha ne’e iha Tasi-Tolu, fraze ne’ebá ita bele komprende nu’udar imajen Timor-Leste nia lala’ok rasik. Ami nia povu hamriik! Sira hamriik liuhosi Rezisténsia, liuhosi fiar, solidariedade, no mane no feto sira-nia determinasaun ne’ebé iha rai-laran no rai-li’ur rekuza atu simu silénsiu hasoru terus no lakon dignidade.”

Nia hatete, Igreja Katólika akompaña viajen ne’e. Ida-ne’e hamriik ho komunidade sira iha aldeia no sidade sira hanesan durante tempu sira ne’ebé susar liu.

Padre, mane no feto relijiozu barak mak fahe risku no susar ne’ebé povu hasoru. Sira nia bibi-atan balu mós iha aten-barani atu ko’alia hasoru situasaun sira ne’ebé sira konsidera la justu. Iha kontestu ida-ne’e maka preladu na’in-haat ne’ebé ohin hetan onra ida-idak husik sira nia marka.

Dom Jaime Garcia Goulart, bispu dahuluk Dioseze Díli nian, dedika nia-an tomak hodi organiza no konsolida Igreja, nune’e mós ba edukasaun no formasaun komunitária.

Dom José Joaquim Ribeiro ezerse ninia ministériu iha períodu mudansa boot no sofrimentu ne’ebé buras ba povu timoroan, haka’as-an atu besik nafatin ba komunidade sira ne’ebé fó fiar ba ninia kuidadu.

Monseñor Martinho da Costa Lopes sai nu’udar lian ida ne’ebé partikularmente importante hodi defende dignidade no direitu povu timoroan nian.

Hafoin sai husi Timor-Leste, nia kontinua ko’alia sai husi rai-li’ur kona-bá povu Timor nia terus no atu hasa’e konxiénsia entre governu sira, instituisaun sira, no komunidade internasionál.

Dom Alberto Ricardo da Silva, timoroan moris Aileu, dedika nia moris barak ba formasaun kleru no ba servisu iha Igreja nia laran. Nu’udar Bispu Díli, nia mós sai sasin ba faze foun ida iha istória nasaun nian, ne’ebé marka ho konstrusaun no konsolidasaun estadu independente.

Mane na’in-haat ne’e nia moris hatudu mai Timor-oan katak istória Kreda nian iha Timor-Leste labele haketak husi ita-nia povu nia istória.

Rezisténsia armada, movimentu klandestinu, frente diplomátiku, estudante sira, foin-sa’e sira, feto sira, komunidade lokál sira, no Igreja Katólika—entre sira seluk barak kontribui iha dalan oioin hodi mantein Timor-Leste nia esperansa moris.

Prezidente Repúblika haktuir, ida- ne’e luta ida ne’ebé envolve ema barak. No ida-ne’e mós luta ida ne’ebé ezije sakrifísiu sira. Nune’e, ita-nia preladu na’in haat nia memória pertense ba Igreja, maibé pertense hanesan ba memória koletiva nasaun nian.

Sira nia eransa maka parte ida hosi istória hosi povu ida ne’ebé maka tahan funu, okupasaun, terus, no ezíliu hodi hetan liberdade.

Omenajen ne’ebé fó ba sira nia ruin, tanba ne’e, iha signifikadu ne’ebé habelar liu serimónia ohin nian.

Durante dékada barak, sira na’in tolu sei hakoi iha Portugál, dook hosi rai ne’ebé sira serbisu ba. Dom Alberto Ricardo da Silva hakoi nafatin iha Díli.

“Ohin, sira na’in haat fila fali ba sira nia rai moris fatin. Lori Estadu no povu Timor-Leste nia naran, ha’u hakarak hato’o ami-nia agradesimentu ba Igreja Katólika iha Portugál, ba autoridade portugeza sira, no ba sira hotu ne’ebé, iha dékada sira-ne’e nia laran, ho respeitu no dignidade prezerva ita-nia veneradu preladu sira-nia ruin mortál,” Ramos-Horta hateten.

Xefe Estadu hato’o  mós nia agradesimentu ba Konferénsia Episkopál Timorense (CET) nian, ba Dioseze Díli, Baucau, no Maliana, padre sira, mane no feto relijiozu sira, no ema hotu ne’ebé halo retornu ida-ne’e sai posivel.

Ramos-Horta subliña povu Timor-Leste, memória iha signifikadu loloos de’it bainhira ida-ne’e ajuda Timor-oan atu komprende prezente no hakuak futuru.

Xefe Estadu haktuir ohin loron, Timor-Leste nu’udar Estadu ida ne’ebé independente. Timor-Leste  iha instituisaun rasik no responsavel ba Timor destinu rasik. Maibé, harii Nasaun nian kontinua. Dezafiu sira ohin loron nian la hanesan ho sira iha pasadu. Ita tenke kombate kiak no dezigualdade, kria oportunidade ba ita-nia foin-sa’e sira, hadi’a edukasaun no kuidadu saúde, no asegura katak dezenvolvimentu to’o ba komunidade hotu-hotu.

Ezemplu ne’ebé ita-nia preladu sira hatudu fó hanoin mai ita katak servisu tenke metin nafatin iha dignidade umana no kompromisu ba sira ne’ebé vulneravel liu. Ida-ne’e mós fó hanoin mai ita katak edukasaun, solidariedade, no dame maka responsabilidade sira ne’ebé fahe ba ema hotu.

PR Ramos-Horta hatete, Bispu Jaime Garcia Goulart, Bispu José Joaquim Ribeiro, Monseñor Martinho da Costa Lopes, no Bispu Alberto Ricardo da Silva deskansa ho hakmatek iha rai ne’ebé sira servisu ba. Atu sira nia memória moris nafatin iha Igreja nia laran no iha povu Timor nia fuan.

No atu jerasaun foun sira bele hetan iha sira nia ezemplu responsabilidade atu kontinua harii Timor-Leste ida ho dame, justisa, dignidade, no solidariedade.

“Ohin, Timor-Leste simu sira iha uma dala ida tan. Ba sira hotu, ami oferese ami nia respeitu, ami nia agradesimentu, no ami nia memória. Maromak simu ita-nia preladu sira-nia klamar no haraik bensaun ba povu Timor-Leste,”hatete Xefe Estadu Ramos-Horta.

Iha ámbitu haloot restus mortais preladu katoliká na’in-haat; Bispu Jaime Garcia Goulart, Bispu José Joaquim Ribeiro, Monseñor Martinho da Costa Lopes, no Bispu Alberto Ricardo da Silva, iha Igreja  Parokia Katedrál Imaculada da Conceição akompaña ho tiru kilat no kainaun husi FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) no mós kultura Timor-Leste nian.

Iha ambitu haloot restus mortais preladu katoliká na’in-haat akompaña husi órgaun soberania haat, igreja katoliká no mós sarani sira.

Jornalista : Zita Menezes/Elio dos Santos