Noticias

Deskoberta Sira Husi Oseanu Bele Serve Ba Dezenvolvimentu Sustentável Povu Nian

todayAugust 28, 2026 51

Background
share close

Díli, 28 Agostu 2026 (RAFA)- Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão hateten deskoberta sira husi oseanu bele serve tebes duni ba dezenvolvimentu sustentável  povu nian.

Xefe Governu iha nia diskursu iha Simpoziu OceanX iha  Sentru Konvensaun Díli, Sesta-ne’e, lori Governu nia naran ho povu Timor-Leste tomak, mak ho onra no ksolok boot hato’o boas-vindas ba ekipa husi  Misaun OceanX iha país. OceanX nia prezensa iha-ne’e, hanesan ona sinal konfiansa iha Timor-Leste nia potensial no iha valor ne’ebé ami-nia tasi bele oferese ba mundu.

Ba ema sira ne’ebé la koñese OceanX, organizasaun ida-ne’e rekoñesida iha mundu tanba investiga maravillas (ka, buat furak sira) iha oseanu ho teknolojia avansada. Bainhira hatudu mai ita koñesimentu ne’ebé sira hetan no hakbesik públiku ba tasi, OceanX inspira ita atu harii “futuru azul” ida — futuru ida ne’ebé proteje oseanu significa liuliu hanesan, proteje moris tomak iha planeta.

“Governu Timor-Leste komprometidu tebetebes ho dezígniu ida-ne’e. Simpóziu ida-ne’e, ne’ebé Governu Timor-Leste ho OceanX mak organiza hamutuk, expresa tebes duni vontade: atu traduz siénsia iha asaun, transforma koñesimentu iha polítika no halo atu oinsá deskoberta sira husi ita-nia oseanu bele serve, tebes duni, dezenvolvimentu sustentável ita-nia povu nian.” Hatete Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão.

Xefe Governu hatutan Povu timor luta durante dékadas ba nia liberdade. Bainhira finalmente ita ukun-rasik-an, mak foin sai klaru katak ita-nia  liberdade labele to’o de’it iha kosta (ka tasi-ibun).

Tanba ne’e mak luta ba delimitasaun ita-nia fronteiras marítimas, labele haketak husi ita-nia luta ba soberania: povu ida de’it, ho determinasaun ne’ebé hanesan, direitu ne’ebé hanesan atu goza tomak ekonómika, sosial, kultural ho ambientalmente buat ne’ebé ita-nian.

Tanba ne’e, mak ohin-loron, haree ba tasi ho ambisaun foun ida. País bele rai ki’ik ida. Maibé bainhira hateke ba tasi, ita mós nasaun boot ida. La’ós de’it tanba nia beleza, nein tanba hanesan elementu sentral ida husi ita-nia kultura ho identidade — maibé tanba nia potensial ne’ebé boot lahalimar.

Timor-Leste situa iha rejioens ne’ebé ho rikeza vida mariña boot liuhotu iha planeta, mak Triângulu Koral. Ita-nia tasi iha kondisoens únikas atu bele observa baleias, golfiñus ho animal boot sira seluk iha tasi laran, besik loos husi tasi-ibun. Husi sorin seluk, ita-nia resifes koral serve hanesan abrigu ho bersáriu (ka, hela-fatin) ba ikan sira, invertebradus, lenuk tasi ho dugongus.

Oázis biodiversidade nian ida-ne’e hanesan verdadeiru  tezouru husi ita-nia planeta. Maibé priviléjiu ida-ne’e lori mós  responsabilidade boot mai ita. Ita iha dever atu proteje, kuida no, liuliu, halo asaun.

Halo asaun hasoru ameasas globais ne’ebé ohin-loron sai reais liután: husi alterasoens klimátikas, ne’ebé hamanas ita-nia bee no halo sa’e nível tasi; to’o poluisaun, ne’ebé halo vida mariña dada iis la di’ak; ho peska ilegal, Naun deklarada no Naun regulamentada, ne’ebé hasai husi tasi buat barak liu fali ne’ebé bele tau hikas.

Danu hirak-ne’e ita lebele hadi’a ona. No Timor-Leste la iha kbiit atu hasoru mesak de’it. Protesaun oseanu ezije uniaun,  responsabilidade ho kooperasaun — rejional no internasional.

Tan razaun ida ne’e hotu mak Governu Timor-Leste konvida OceanX atu realiza misaun ida iha ita-nia país ne’e, iha novembru tinan uluk. Misaun ida-ne’e rekolla ona dadus foun kona-ba kartografia mariña, biodiversidade ho ekosistemas — dadus ne’ebé sei tulun ita implementa di’ak liu ita-nia responsabilidades ho objetivus husi ita-nia Polítika kona-ba Ekonomia Azul.

“Ita-nia jornada hahú ho pasu simples ida: hatene ita-nia potensial. Ita-nia vizaun kona-ba Ekonomia Azul artikula ho Planu Estratégiku Dezenvolvimentu 2011-2030 no ho ita-nia  kooperasaun estratéjika iha espasu ASEAN, iha rejiaun Pasífiku  no iha valores ho objetivus ne’ebé partilla hamutuk iha CPLP.” Tenik Xefe Governu.

Xanana Gusmão hatete Vizaun ne’e hatuur-metin iha pilares ne’ebé klarus no ida mak investigasaun sientífika mariña, ne’ebé artikula ho koñesimentu no prátikas tradisionais husi komunidade sira, nomós formasaun verdadeira “jerasaun azul”ida, liuhusi edukasaun ida ne’ebé haree ba oseanu.

Timor-Leste hakarak kria sistema parserias sientífikas no teknolójikas internasionais ida no realiza ninia primeiru  Levantamentu ho Estudu Biodiversidade Mariña, ho  envolvimento no kapasitasaun  ba joven sira husi komunidades lokais.

Inisiativa ida-ne’e asosia ho objetivus estratéjikus seluk hanesan kriasaun Sentrus Investigasaun no Edukasaun Mariña; Ordenamentu ho Jestaun Espasu Marítimu Nasional; estabelesimentu rede ida ba Áreas Mariñas Protejidas; ho kriasaun Parke Nasional Ataúru.

Maibé, inisiativa ba konservasaun hirak-ne’e, la signifika labele book ita-nia rekursus mariñus. Ita tenke uza ita-nia rekursus mariñus ho neon matenek atu kria empregu, rendimentus ho oportunidades foun ba ita-nia povu.

Seguransa alimentar, dezenvolvimentu ekonómiku ho  bein estar sosial hanesan kondisoens moris ba ita-nia povu. Ita hakarak kria oportunidades iha konservasaun ho jestaun mariñas, maibé mós iha peska ho akuikultura ne’ebé  sustentáveis, iha turizmu marítimu, iha enerjias renováveis no iha atividade sira seluk ne’ebé bele jere empregu dignu ba ita-nia povu, maibé la kompromete saúde oseanu ne’ebé hotu-hotu depende ba.

“Ha’u agradese ba OceanX ba apoiu tomak ne’ebé fó ba Timor-Leste no tanba partilla ho ami, ohin-ne’e, ita-boot sira-nia koñesimentu sientífikus ho deskobertas. Ha’u espera kata simpóziu ida-ne’e bele inspira sientistas ou organizasoens sientífikas seluk, nomós universidades, sosiedade sivíl, setor privadu ho ita-nia komunidade tomak atu servisu hamutuk — ho determinasaun no ho vizaun.” Xanana Gusmão dehan.

Primeiru-Ministru subliña halo votus atu traballu sira ohin ne’e nian bele traduz iha rezultadus konkretus ba povu, ba tasi no ba futuru ida ne’ebé azul ba hotu-hotu.

Jornalista: Cristina Ximenes

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!