Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
CTL, E.P ho Timor Telecom (TT) hala'o workshop ka formasaun ba ekipa teknolojia informatika (IT) hamutuk ema na’in-42 kona-ba seguransa sibernétika.
Díli, 21 Setembru 2026 (RAFA)– Cabo Timor-Leste, Empreza Públika (CTL, E.P) hamutuk ho operadór Telekomunikasaun Timor Telecom (TT), realiza workshop ka formasaun durante loron tolu ba ekipa teknolojia informatika (IT) hamutuk ema na’in-42 kona-ba seguransa sibernétika, inklui métodu atu deteta, prevene no responde ba ameasa sira.
Komisaun Organizadór CTL,E.P, Putut Gomes, esplika objetivu husi workshop ne’e atu kapasita no fó formasaun liután ba ekipa sira IT, estudante sira, atu hatene oinsá mak sibernétika, no oinsá métodu atu hasoru maneira sira sibernétika nian.
“CTL, E.P nia vizaun atu fó kapasita IT espesialista, estudante sira aprende liután kona-ba cybersecurity, la’ós iha parte ida ne’e de’it, iha prátika real, bainhira iha ataka mai oinsá bele hasoru ida ne’e,” Putut Gomes haktuir hodi responde RAFA iha Pizu 2, TORRETO, Kuarta-ne’e.
Nia dehan, péritu sira husi APNIC, ANC, Timor Telecom hanesan sponsor, partisipante maiória universidade, mós instituisaun governu, hanesan Minsiteriu Finansas, Banku Sentral Timor-Leste (BCTL), Ministériu Justisa, Gabinete Sibernétika.
Iha fatin hanesan, Espesialista Señior Seguransa Internet, iha APNIC, Seguransa Internet, Adli Wahid hatete, iha workshop ne’e, sira diskute kona-bá prátika di’ak sira iha seguransa sibernétika no aprende mós kona-bá oinsá atu halo monitorizasaun seguransa uza ferramenta ida naran wazuh.
“Ami ko’alia mós kona-bá oinsá uza informasaun kona-bá ameasa sibernétika iha atividade monitorizasaun seguransa loro-loron nian, no mós oinsá atu responde ba insidente sibernétika no halo investigasaun ba insidente hirak ne’e,” Adli Wahid haktuir.
Nia hatutan, iha futuru hein katak, partisipante sira bele uza koñesimentu ne’ebé sira hetan iha formasaun ne’e, atu implementa medida seguransa sibernétika iha sira nia organizasaun.
Maibé, importante liu mak hakarak promove kolaborasaun entre individu no organizasaun hotu-hotu iha Timor-Leste, atu hamutuk bele garante Timor-Leste sai nasaun ne’ebé seguru no protejidu ba ema hotu.
Espesialista Syber Security, Abrão Ximenes hatete, workshop ida ne’e atu aprende di’ak liután, kona-bá Sentru Operasaun Seguransa nian.
Péritu sira hanorin kona-bá wazuh ne’e aplikasaun softwer ne’ebé implementa hodi uza ba nesésidade Sentru Operasaun Seguransa nian.
Wazuh mak software ka programa livre (open-source) ida ne’ebé ema uza hodi proteje ruteadór, servidór no komputadór. Nia funsaun mak hodi rekolla dadus seguransa, hatán ba perigu (XDR), no kontrola sistema (SIEM) atu buka hatene se iha ema ruma mak hakarak hack ka estraga ita-nia sistema
“Security Operationg Center, ita análiza se ameasa ruma, pur ezemplu iha ita nia komputadór sira, ema halo modifikasaun ruma, ema koko ataka ruma iha ne’eba, nia bele deteta depois ita análiza ataka ne’e mai husi ne’ebé, iha sá oras, no ninia targetu ne’e ba iha saida ne’e mak ami aprende,” nia dehan.
Tanba ne’e, husu formasaun sira hanesan ne’e presiza no kontinua ba oin, labele to’o de’it iha, tanba ida agora hanorin ne’e sei báziku, depois ba iha avansadu intermediariu ne’e sei iha.
Partisipante, Dírcia dos Santos husi CTL, E.P kontente tebes, tanba oprtunidade tuir workshop ida ne’e, nu’udar tékniku no estudante sira bele aumenta tan sira nia kapasidade no abilidade oinsá atu hasoru no proteze seguransa sibernétika.
“Klaru katak, ami Cabo Timor-Leste, Cabo ne’ebé krítiku tebes, ami presiza mós protesaun ne’ebé maka’as iha área ida-idak nian. Tanba ami fornese rede ba ami nia kostumer sira, entaun sibernétika importante ba CTL, EP atu proteze seguransa sibernétika,” Dírcia dos Santos hateten.
Jornalista: Cristina Ximenes
Written by: RafaFM
CTL E.P no Timor Telecom Fasilita Formasaun Ba Tékniku IT no Estudante Sira Kona-bá Seguransa Sibernétika
todayNovember 20, 2026 12 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt