Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 16 Setembru 2026 (RAFA) – Conselho Superior da Magistratura Judicial (CSMJ) Timor-Leste nian transfere juís na’in-sia laho pedidu hosi magistradu sira ne’ebé afetadu no la hatudu razaun esepsionál sira ne’ebé lei ezije atu bele dispensa konsentimentu hosi juís sira, informa hosi fonte judisiária oioin ba RAFA.
Desizaun ne’e foti iha 15.ª sesaun extraordinária CSMJ nian, iha loron 21 fulan-Agostu, no publika ohin iha númeru extraordináriu Jornal da República.
Desizaun ne’e determina transferénsia kruzada ba magistradu na’in-sia entre Tribunál Judisiál Primeira Instánsia iha Díli, Suai, Baucau no Oé-cusse.
Dokumentu desizaun ne’e, ne’ebé asina hosi Prezidente CSMJ nu’udar mós Prezidente Tribunál Rekursu, Afonso Carmona, iha loron 14 fulan-Setembru, limita-an ba lista movimentasaun sira no afirma katak “plenáriu Conselho Superior da Magistratura Judicial delibera no aprova, ho maioria, transferénsia sira refere ba leten”, ho baze ba Artigu 48.º hosi Estatutu Magistradu Judisiál sira. Maibé, dokumentu ne’e la esplika razaun espesífiku ba kada transferénsia, la temi konsentimentu hosi juís sira ne’ebé afetadu, no mós la invoka nesesidade servisu ka razaun interese públiku ne’ebé esepsionál, rekizitu sira ne’ebé, tuir fonte judisiária sira ne’ebé RAFA ko’alia ho sira, lei ezije atu CSMJ bele sai hosi regra jerál kona-bá inamovibilidade juís sira.
“Isto é tão grave como os processos disciplinares aplicados a juízes do Tribunal de Recurso pelo CSMJ e reflete uma postura geral do CSMJ de desprezo pela lei, pelo estatuto dos magistrados e pela constituição, o que não se pode admitir do órgão de gestão garante da independência dos juízes”, dehan magistradu ida ne’ebé RAFA ko’alia ho nia, ho kondisaun atu nia naran la temi.
Prinsípiu inamovibilidade juís sira nian konsagra iha Konstituisaun Repúblika. Artigu 121.º, númeru 3, estabelese katak “juís sira inamovíveis, labele suspende, transfere, reforma ka hasai, exetu tuir termu sira lei nian”. Lei ne’e mak Estatutu Magistradu Judisiál sira (Lei n.º 5/2022, 30 Marsu). Artigu 6.º, númeru 3, konsidera inamovibilidade nu’udar baze importante ba independénsia judisiária, enkuantu Artigu 8.º, númeru 1, bandu transferénsia juís sira “exetu iha kazu sira ne’ebé Estatutu ida-ne’e prevé”.
Fonte judisiária sira subliña katak dalan normal atu movimenta magistradu sira mak liuhosi movimentasaun judisiál ordinária, ne’ebé prevé iha Artigu 48.º, númeru 3, hosi Estatutu. Prosesu ne’e hala’o tinan-tinan, iha fulan Jullu, no aplika ba juís hotu.
CSMJ anúnsia vaga sira ho antecedénsia mínimu loron 30, no magistradu sira konkore entre sira tuir orden antiguidade no méritu ne’ebé estabelese iha lista ofisiál antiguidade, ne’ebé publika tinan-tinan iha Jornal da República.
Prosedimentu hanesan ne’e mak CSMJ uza iha movimentasaun judisiál ordinária tinan 2024, hanesan RAFA konsege konfirma. Notifikasaun ida ne’ebé iha tempu ne’ebá haruka hosi juís-sekretáriu CSMJ, Antonino Gonçalves, ba juís primeira instánsia sira ne’ebé RAFA asesu ba esplikasaun katak prosesu tinan 2024 bazeia ba pedidu hosi magistradu na’in-27, ho kada magistradu hatudu sira-nia opsaun preferénsia tuir orden prioridade. Rezultadu provizóriu sira publika iha forma projetu, ho períodu loron lima ba juís sira atu fó sira-nia komentáriu. Hafoin ne’e, rezultadu sira submete ba homologasaun definitiva iha plenáriu. Maibé, elementu sira ne’e la temi iha desizaun 21 Agostu 2026, ne’ebé la refere katak hala’o ona prosesu. Dokumentu ne’ebé publika la refere pedidu hosi magistradu sira, opsaun preferénsia, anúnsiu préviu kona-bá vaga ka períodu audiénsia, elementu sira ne’ebé, tuir fonte sira ne’ebé RAFA ko’alia ho sira, mak parte hosi prosedimentu ne’ebé lei prevé ba movimentasaun magistradu sira.
Lei permite esepsaun ba inamovibilidade
Maski nune’e, Estatutu la konsidera inamovibilidade nu’udar prinsipiu absolutu.
Artigu 8.º, númeru 2, permite transferénsia la ho konsentimentu bainhira bazeia ba “razaun ponderozu interese públiku, natureza esepsionál, ne’ebé devidamente percetível no esplísitu iha komunikasaun prévia”.
Artigu 53.º, númeru 2, mos permite CSMJ, tanba “nesesidade servisu”, atu sai hosi regra katak juís ida labele transfere molok liu tinan tolu hosi nia kolokasaun ikus.
Enkuantu Artigu 54.º, númeru 3, permite CSMJ, “iha kazu konveniénsia urjente servisu”, atu determina transferénsia “independentemente” hosi orden antiguidade no méritu.
Maibé, ida hosi esepsaun tolu ne’e la invoka ka la fundamenta iha testu desizaun ne’ebé publika iha Jornal da República.
Juís na’in-rua mak númeru ida iha sira-nia kategoria
Komparasaun naran juís na’in-sia ne’ebé transfere ho lista antiguidade magistradu judisiál sira nian, ne’ebé reflete situasaun iha 31 Dezembru 2025 no mos publika ofisialmente, hatudu katak juís na’in-rua hosi sira ne’ebé afetadu ocupa pozisaun primeiru iha sira-nia kategoria respetiva.
António José Fonseca Monteiro de Jesus, ne’ebé koloka iha Tribunal Judicial de Primeira Instância Díli, mak juís ho antiguidade liu entre juís direitu na’in-neen hosi 2.ª klase iha Timor-Leste. Nia transfere ba Suai. Ana Paula Fonseca Monteiro de Jesus, mos hosi Díli, mak juíza ho antiguidade liu entre juís direitu sira hosi 3.ª klase. Nia simu pose iha 2007 no transfere ba Oecusse, ne’ebé mak tribunál primeira instánsia iha área periférika liu entre tribunál haat. Juís na’in-hitu seluk ne’ebé transfere mak José Gonçalves no Francisca Marques Cabral, rua hosi Díli, ne’ebé haruka respetivamente ba Suai no Baucau; Florência Freitas, Naasson Mário Armindo Marques Doutel Sarmento no Samuel da Costa Pacheco – ida ikus ne’e la inklui iha lista final – entre Suai no Díli; Maria Modesta de Almeida Vieira no Sribuana da Costa, hosi Baucau ba Díli; no Benjamin Barros, hosi Oecusse ba Baucau.
Iha alegasaun kona-ba votu kontra
Fonte judisiária sira ne’ebé RAFA ko’alia ho sira hatete katak desizaun CSMJ iha Agostu hetan pelumenus votu ida kontra, hosi juíza konselheira Jacinta Correia da Costa, hosi Tribunal de Recurso, ne’ebé partisipa iha sesaun 21 Agostu nu’udar vogal suplente.
Ata ne’ebé publika refere de’it katak desizaun foti “ho maioria”, la identifika votu individuál hosi membru sira. Jacinta Correia da Costa mak juíza ida entre konselheira haat iha Tribunal de Recurso no ida hosi magistradu sira ho antiguidade liu iha nasaun, ho besik tinan 26 servisu iha magistratura.
Tuir ata ne’ebé publika iha Jornal da República, partisipante sira seluk iha 15.ª sesaun extraordinária CSMJ mak Afonso Carmona; vice-prezidente, Francisco José Ly de Sousa Assis Nicolau; no vogal sira Alexandre Gentil Corte-Real de Araújo, Mohammad Affandi Branco no Jacinta Correia da Costa. Alexandre Corte-Real, iha semana kotuk, hasai hosi CSMJ.
Transferénsia bele afeta prosesu sira
Importante mos atu nota katak maioria hosi partisipante sira iha desizaun ne’e no kuaze totalidade hosi juís sira ne’ebé transfere, tama iha lista kandidatu ba konkursu ba Tribunal Supremo de Justiça no Tribunal de Recurso.
Fonte jurídika sira ne’ebé RAFA ko’alia ho sira hatudu mos dimensaun daruak ida kona-bá kazu ne’e, ne’ebé diferente hosi transferénsia rasik: impaktu movimentasaun ne’e ba prosesu sira ne’ebé daudaun iha kada juís sira nia liman. Tuir fonte sira ne’e, distribuisaun prosesu ba magistradu sira halo bazeia ba kritériu aleatóriu. Prinsípiu ne’e konsagra iha Artigu 6.º, númeru 2, hosi Estatutu Magistradu Judisiál sira nu’udar parte ida hosi manifestasaun independénsia judisiária.
Juís ida mós independente “iha jestaun prosesu sira ne’ebé atribui ba nia aleatoriamente”.
Bainhira CSMJ transfere juís ida hosi tribunál, prosesu sira ne’ebé daudaun iha nia liman automaticamente sai hosi nia responsabilidade no pasa ba magistradu seluk.
Fonte sira konsidera efeitu ida-ne’e nu’udar desaforamentu, katak forma indireta ida atu hasai prosesu espesífiku hosi juís espesífiku, la presiza halo desizaun ba kada prosesu no la presiza fó justifikasaun ba parte sira. “Além da movimentação em si ser ilegal, há aqui um segundo problema: este é um mecanismo para retirar processos a juízes específicos”, dehan fonte judisiária ida ba RAFA, esplika katak efeitu ne’e bele sai relevante liu-liu bainhira afeta prosesu sensível sira ka prosesu sira ne’ebé hetan atensaun boot husi públika. RAFA la konsege identifika prosesu espesífiku sira ne’ebé iha, husi kada hosi juís na’in-sia sira nia liman, ne’ebé transfere, no mós la konsege konfirma se iha prosesu ruma hosi sira ne’e ne’ebé iha importánsia espesiál.
Dúvida kona-bá prosedimentu
Magistradu no fonte jurídika sira ne’ebé RAFA ko’alia ho sira konsidera katak movimentasaun ne’e hamosu dúvida barak, liu-liu tanba juís sira ne’ebé afetadu la hetan notifikasaun kona-bá ata sesaun 21 Agostu molok dokumentu ne’e publika iha Jornal da República, liu tiha semana tolu. “Juís ida ne’ebé transfere iha direitu atu hatene, liuhosi ata, tanba sá mak nia no la’ós ema seluk”, dehan fonte judisiária ida ba RAFA.
Fonte sira mós husu saida mak, iha realidade, nesesidade ka konveniénsia servisu sira ne’ebé bele justifika movimentasaun hosi juís na’in-sia ne’e, tanba dokumentu ne’ebé publika la identifika vaga espesífika ida atu prienxe ka problema iha servisu ruma ne’ebé transferénsia ne’e atu rezolve.
Se iha duni nesesidade servisu, tanba sá mak hili magistradu sira ne’e no la’ós magistradu sira seluk? husu fonte seluk, ne’ebé insiste katak kritériu legál ne’ebé tenke tuir orden bazeia ba lista antiguidade no méritu, ne’ebé prevé iha Artigu 54.º, númeru 2, hosi Estatutu – la respeita.
Juís na’in-rua hosi sira ne’ebé transfere ocupa pozisaun primeiru iha sira-nia kategoria respetiva. Maibé, dokumentu desizaun ne’e la esplika tanba sá mak kritériu antiguidade la konsidera no troka ho eskolla ida ne’ebé CSMJ la fó fundamentasaun.
Jornalista: António Sampaio
Written by: RafaFM
CSMJ Transfere Juís Na’in-Sia Laho Sira-Nia Pedidu no La Fó Fundamentasaun
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt