Noticias

Hanesan Membru ASEAN, Timor-Leste iha Oportunidade Foun Atu Komersializa no Atrai Investimentu

todayNovember 9, 2026 12

Background
share close

Díli, 9 Novembru 2026 (RAFA)—Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hateten hanesan membru ASEAN foun liu, Timor-Leste iha oportunidades foun atu komersializa, atrai investimentu no aprende ho experiénsia husi ita-nia viziñu sira.

“Maibé adezaun ne’e de’it, sei la halo ita-nia empreza sira sai kompetitivas. Empreza sira presiza infraestrutura fiáveis, traballadores kualifikadu, regra klaras no produtu ne’ebé bele responde ba ezijénsias husi kliente sira. Ita-nia traballu iha áreas aduaneira, administrasaun públika ho reforma ekonómika tenke serve didi’ak atu sira bele aproveita oportunidade hirak-ne’e,” PM Xanana hateten iha nia intervensaun iha abertura debate OJE 2027, Segunda-ne’e, iha Parlamentu Nasionál.

Iha 2027, Xanana hatutan, Timor-Leste sei simu reunioins altu nível ASEAN ho CPLP nian. Responsabilidade hirak-ne’e hanesan oportunidade atu hametin parserias ne’ebé apoia ita-nia dezenvolvimentu nasional.Ita tenke simu ho profisionalizmu no ho jestaun rigoroza ba nia kustus.

“Ita-nia sidadaun sira ne’ebé servisu iha estranjeiru mós fó kontributu  ne’ebé aumenta tan. Sira-nia remesas atinje 104,5 milloens dólares iha primeiru semestre 2026, kompara ho 80,4 milloens iha períodu ne’ebé hanesan iha 2025. Rendimentu ne’e tulun família sira satisfaz nesesidades esensiais no bele apoia  investimentu iha pekenas emprezas.”

PM Xanana hateten, “ita rekoñese esforsu ho sakrifísiu boot hodi hetan kontribuisaun hirak-ne’e. Empregu iha estranjeiru oferese oportunidades importantes,maibé la bele substitui kriasaun traballu dignu iha ita-nia país rasik. Ita hakarak traballador sira ne’ebé fila, bele investe iha-ne’e sira-nia experiénsia ho sira-nia poupansas, no atu joven timoroan sira bele hili iha ne’ebé de’it  sira bele harii sira-nia futuru.”

Iha abertura diskusaun OJE 2027 ho total montante dolar amerikanu 2.568.500.000 (besik biliaun 2,57 USD) ne’e, PM Xanana mós explika kona-bá finansiamentu Orsamentu ne’e nian.

Fundu Petrolíferu permite Timor-Leste rekonstrui no konsolida nia an. Entre 2013 no 2026 bele finansia besik 80% husi despeza Estadu.Ho fim husi produsaun iha Bayu-Undan, iha juñu 2025, jestaun responsável husi poupansas ne’e sai susar liután.

Ba 2027, Governu propoin levantamentu besik 1.891 mil milloens dólares.

Reseita Sustentável Estimada mak 540,5 milloens. Nune’e, levantamentu propostu exede valor referénsia ne’e ho besik 1.350 mil milloens.

“Númeru hirak-ne’e ita tenke entende ho klareza. Reseitas internas projeta ho 298,6 milloens dólares – aumentu ida ho 10% – maibé kobre de’it besik 12% husi despeza total,” PM Xanana Gusmão hateten.

Projesoens hatudu katak, mantein ho atuais orientasoens, Fundu ne’e bele hotu to’o 2039. Ne’e sinal alerta ida kona-ba konsekuénsias tanba labele muda buat ida. Ita tenke halo buat ruma enkuantu ita sei iha marjen atu korriji ita-nia rumu (ka,dalan).

“Ami-nia justifikasaun atu utiliza poupansa hirak-ne’e, klara tebes: investe iha kapasidade produtiva no iha servisus píublikus. Maibé ida-ne’e kria obrigasaun ne’ebé ita labele evita atu hatudu  rezultadus, kontrola kustus no  konstrui fontes reseita foun. Laiha retornu ida iha futuru ne’ebé bele dispensa ita husi  responsabilidade ne’e.”

PM Xanana espera katak medida efisiénsia iha 62 entidades estatais bele jera poupansas anuais besik 53,6 milloens dólares. Poupansa hirak-ne’e tenke reais. Limite anual ho 250 milloens dólares ba projetus ezistentes husi Fundu Infraestruturas hanesan pasu seluk ida atu jere ritmu despeza no prioriza konkluzaun husi buat ne’ebé hala’o hela.

Nesesária mós reforma fiskal

Governu planeia atu introduz Impostu ba Valor Akresentadu, ho taxa proposta 5%, hahú husi 2028, naturalmente tenke hetan aprovasaun husi Parlamentu.

Preparasaun tenke ho kuidadu. Empreza sira ho administrasaun fiskal presiza tempu atu adapta-an; dezeñu impostu tenke proteje agregadus familiares ho baixus rendimentus no tenke haree ba bens esensiais.

Orsamentu prevé mós dezsembolsus empréstimus ho valor 75 milloens dólares iha 2027. Endividamentu (ka, dívidas) iha kondisoens favoráveis, bele finansia investimentus di’ak no reduz presaun imediata ba Fundu, maibé kada empréstimu kria obrigasaun ida iha futuru. Avaliasaun projetu ida tenke konsidera kustus operasaun ho manutensaun no nia impaktu ne’ebé dura kleur iha kontas públikas.

“Proteje ita-nia poupansa nasional ezije koerénsia iha desizoens durante tinan barak. Reforma ne’ebé inklui iha Orsamentu tenke implementa no nia rezultadu tenke orienta eskolla sira tuirmai,” Xanana hateten.

Akontesimentu sira tinan ne’e nian hatudu fila-fali oinsá xokes externus afeta presus internus. Konflitu iha Médiu Oriente halo presaun ba merkadus kombustíveis no obriga medidas emerjénsia atu proteje família sira no mantein servisus.

Importasoens kombustível de’it kusta 209,6 milloens dólares iha 2025. Ita-nia dependénsia ba kombustível ho alimentus importadus halo estabilizasaun presus sai karun tebetebes bainhira merkadus internasionais la estáveis.Medidas atu kontrola presus ba konsumidor la halakon kustu hirak-ne’e, katak, parte husi  fatura atribui ba Estadu.

Maibé la basta investe, presiza mós instituisoens sólidas. Kuadru finansas públikas foun reforsa responsabilizasaun ba Parlamentu no ba sosiedade. Kontas Jerais Estadu 2025, ne’ebé publika iha juñu tinan ne’e, oferese informasaun detallada liu kona-ba utilizasaun rekursus píublikus.

“Ita tenke kontinua hadi’a konkursu píubliku sira, informasaun finanseira ho prestasaun kontas. Kontratu públiku tenke entrega bein ou servisu ne’ebé adjudika ona. Kada pagamentu tenke iha suporte dokumental. Fallas ne’ebé identifika tenke halo asoens korretivas.”

Orsamentu afeta 139,8 milloens dólares ba orden públika ho seguransa no 36,2 milloens ba justisa. Justisa ne’ebé efikaz,rejsitu sivil asesível no direitus propriedade segurus  esensiais tebetebes ba sidadauns no ba empreza sira. Ema hotu-hotu presiza fiar katak sei rekoñese sira-nia direitus no  instituisaun públika sira sei trata ho imparsialidade.

Iha Orsamentu Jeral Estadu ida-ne’e, Xanana afirma inklui mós prioridades ne’ebé labele adia no atu realiza iha tinan oin – mak eleisoens prezidensiais, ne’ebé sei fó fali ba ita-nia povu oportunidade atu ezerse sira-nia direitus demokrátikus. Orsamentu prevé ona  rekursus nesesárius ba responsabilidade nasional ne’e. Partisipasaun pasífika ho respeitu ba instituisoens demokrátikas kontinua hanesan pilares husi ita-nia dezenvolvimentu.

Sei realiza mós eleisaun munisipal rua ka tolu, konforme prontidaun husi estruturas Munisípius, atu hahú ho  implementasaun Governus lokais.

No, la menus importante, iha 2027, sei hahú  preparativus, ein-termus lojístikus no infraestruturais ba Prezidénsia Timor-Leste iha ASEAN, iha 2029.

PM Xanana hateten tan implementasaun Orsamentu ne’e sei ezije esforsu ne’ebé  sei bá dook liu Ministériu Finansas ho Governu rasik.

“Ba ita-nia emprezáriu ho kooperativa sira,ha’u husu atu imi investe iha produsaun, reforsa imi-nia jestaun no prepara-an atu kompete iha merkadus ne’ebé boot liu. Estadu tenke hadi’a kondisoens ne’ebé imi opera,imi-nia susesu tenke kontribui ba empregu no ba prosperidade nasional.”

“Ba ita-nia joven sira, ha’u husu atu hala’o sériu imi-nia  edukasaun ho formasaun.Imi-nia país presiza imi-nia kapasidades ho imi-nia ideias.Dever Governu nian mak atu kria kondisoens atu imi-nia esforsu bele transforma iha oportunidades reais,” PM Xanana hateten.

Ba ita-nia funsionáriu píubliku sira, ha’u husu atu nunka bele haluha ema sira ne’ebé depende ba imi-nia traballu. Atrazu ida iha servisu bele signifika tratamentu médiku ida mak falla,  aula ida mak lakon ou époka agríkola ida mak la aproveita.Rekursus sira ne’ebé aprova iha-ne’e tenke to’o, ho rigor, iha ema ne’ebé nesesita.

Ba ita-nia parseiru dezenvolvimentu sira,ha’u hato’o ami-nia rekoñesimentu no ha’u husu atu imi fó nafatin imi-nia  apoiu, ne’ebé alinha ho prioridades nasionais no sentra iha reforsu instituisoens ho kapasidades ne’ebé Timor‑Leste sei presiza iha tinan sira tuirmai.

Ba distintus Deputadus no Deputadas, ha’u reafirma total disponibilidade husi Governu atu explika Governu nia propostas, responde ba perguntas no aborda ho seriedade rekomendasaun konstrutiva hotu-hotu. Eskrutíniu hanesan parte husi ita-nia  responsabilidade ba Povu Timor.Debate ida-ne’e tenke serve hodi hadi’a opsoens no fortalese rezultadus.

Iha tinan ne’ebé ita selebra 25.º Aniversáriu Restaurasaun Independénsia, ita tenke rekoñese ita-nia konkistas,maibé mós ita-nia frajilidades, atu nune’e korrije buat ne’ebé presiza korresaun no potensia (ka,  hakbiit) buat ne’ebé hatudu ona nia valor.

“Mai ita halo 2027 hanesan tinan ida ne’ebé maior parte husi ita-nia investimentu traduz iha atividade produtiva, ne’ebé servisu píubliku barak tan mak to’o iha sira ne’ebé presiza no ne’ebé família timor barak tan mak bele haree futuru seguru ida  iha sira-nia país rasik,” tenik PM Xanana Gusmão.

Lori IX Governu Konstitusional naran, PM Xanana Gusmão agradese ema hotu nia konsiderasaun ba proposta Orsamentu Jeral Estadu ba 2027 no husu Parlamentu Nasionál nia aprovasaun.

Jornalista: Zita Menezes

 

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!