Noticias

Timor-Leste Reforsa Partisipasaun Ekonomia Rejionál no Internasionál

todayNovember 9, 2026 16 1

Background
share close

Díli, 9 Novembru 2026 (RAFA)—Primeiru-Ministru Xanana Gusmão konfirma katak oras ne’e daudaun Timor-Leste reforsa nia partisipasaun iha ekonomia rejional no internasional.

Xanana hateten iha 2024, Timor-Leste adere ba Organizasaun Mundiál Komérsiu no iha tinan uluk, sai hanesan  désimu primeiru membru ASEAN.

“Territóriu Timor-Leste la to’o de’it iha tasi-ibun, bá dook liu iha tasi. No iha tasi ne’e mak iha mós parte esensial ida husi  ita-nia soberania ho ita-nia futuru. Tanba ne’e mak ita luta atu delimita ita-nia fronteira marítima ho Austrália no tanba ne’e mak ita kontinua luta ho diplomasia no determinasaun, ba delimitasaun fronteira marítima ho Indonézia,” PM Xanana Gusmão hateten iha nia intervensaun iha sesaun solene abertura debate Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 iha faze jeneralidade iha Parlamentu Nasionál, Segunda-ne’e.

Tinan ne’e, Xanana considera Timor-Leste hetan progresu barak, liuhusi realizasaun três rondas negosiasoens formais, ho ida kuarta ronda akorda ona ba dezembru 2026.

“Tinan ne’e ita aprova Polítika ho Planu Asaun ba Ekonomia Azul Timor-Leste, ne’ebé halo oseanu ho rekursu mariñu sira no kosteirus hanesan eixu estratéjiku ida ba diversifikasaun ekonómika país ne’e nian,” Xanana hateten.

Tuir Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, bainhira integra prinsípiu sustentabilidade ambiental, inkluzaun sosial ho viabilidade ekonómika, polítika ida-ne’e hakarak transforma Timor-Leste nia potensial marítimu iha empregu, rendimentu no investimentu, ne’ebé garante mós protesaun ecossistema sira kosteiru nian no mariñu sira ba jerasaun futuru sira.

Serteza jurídika husi futura delimitasaun fronteira marítima ho Indonézia, tuir Kay Rala Xanana Gusmão, sei kontribui  hodi konkretiza vizaun  dezenvolvimentu ne’e, inklui kombate maka’as ba Peska Ilegal, Naun Deklarada no Naun Regulamentada (INN), ne’ebé prejudika barak ona kofres Estadu ho ita-nia ambiente mariñu.

Organizasaun sientífika internasionál ne’ebé rekoñese oásis biodiversidade iha Timor-oan sira-nia bee-laran, mai hakbesik hakarak realiza expedisoens sientífikas iha Timor-Leste nia espasu marítimu nasional, hanesan ezemplu OceanX, ne’ebé atualmente opera iha ita-nia bee.

Xanana hateten expedisaun hirak-ne’e hatudu konfiansa iha ita-nia país,i ha ita-nia instituisaun sira no iha ita-nia estabilidade.

Nia fundamenta katak bainhira iha pás no estabilidade, iha konfiansa. Bainhira iha konfiansa, iha investimentu ho parserias. No bainhira iha investimentu ho parserias, iha dezenvolvimentu ho progresu.

Iha tinan ida-ne’e mós, Xanana hatutan, ita asegura partisipasaun Estadu timor iha Greater Sunrise, liuhusi prosesu akizisaun partisipasoens Osaka Gas Australia ho Woodside.

Nia fundamenta ne’e hametin pozisaun TIMOR GAP nian iha prosesu dezenvolvimentu kampus Sunrise ho Troubadour no iha kontinuasaun traballu kona-bá konseitu Timor LNG, ne’ebé prevé transporte gás ba prosesamentu iha kosta sul Timor-Leste.

Xanana garante katak gás natural husi Greater Sunrise sei prosesa iha Timor-Leste. Ne’e sei permite dezenvolve indústrias foun, kria empregu no reforsa kompeténsias ita-nia populasaun tomak nian.

“Se la’ós tanba importánsia husi rekursus naturais karik país barak sei la sai alvu kobisa (ka, ganánsia) nem hetan okupasaun ho sofrimentu iha tinan-sanulu ka ruanulu-resin laran hanesan ita hetan. Se la’ós tanba vizaun global kona-ba  dezenvolvimentu ne’ebé asenta iha rekursus, karik sei la iha funu barak, konflitu barak no fronteiras marítimas atu delimita iha mundu tomak,” Xanana afirma.

Tanba ne’e, mak Xanana Gusmão afirma katak ita-nia direitu soberanu ba dezenvolvimentu petrolíferu la hanesan de’it opsaun ekonómika ida, maibé hanesan forma ida ne’ebé justa no estratéjika liu atu transforma buat ne’ebé, iha pasadu, hanesan motivu kobisa, iha baze ba futuru ida ho dignidade no verdadeira independénsia ba ita-nia Povu.

Fó hanoin fali katak montante konsolidadu hosi proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) Timor-Leste nian ba tinan 2027 purvolta Dolar Amerikanu 2.568.500.000 (besik biliaun 2,57 USD), ne’ebé aprova hosi Konsellu Ministru no submete ba Parlamentu Nasionál.

OJE 2027 ne’e nia alokasaun prinsipal ba Administrasaun Sentrál US$2,487,400,000, Seguransa Sosiál US$186,550,000, Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Kusi Ambenu (RAEOA): US$56,100,000

Montante ida-ne’e reprezenta aumentu 7,4% kompara ho Orsamentu Jerál Estadu Retifikativu 2026.

Jornalista: Zita Menezes

 

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!