Noticias

PR Kontinua Fiar Afonso Carmona, Maibé CSMJ Tenke Funsiona Normalmente no Kumpre Lei

todayOctober 23, 2026 67

Background
share close

Díli, 23 Outubru 2026 (RAFA) – Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, afirma katak nia kontinua iha konfiansa ba Prezidente Tribunál Rekursu (PTR), Afonso Carmona. Maibé, nia subliña katak Konsellu Superiór Majistratura Judisiál (CSMJ, sigla portugés) tenke funsiona normalmente no kumpre lei sira ne’ebé regula nia funsionamentu.

“Ha’u kontinua iha konfiansa ba Prezidente Tribunál Rekursu. Ha’u mós fiar katak, depoisde enkontru Konsellu Superiór Majitratura Judisiál, Kinta-ne’e, ne’ebé hala’o iha ambiente amigável no produtivu, sei iha koresaun ba aspetu sira ne’ebé identifika katak presiza hadi’a, husi parte hotu-hotu,” José Ramos-Horta hateten hodi responde RAFA.

“Importante atu asegura katak Konsellu Superiór Magistratura Judisiál funsiona ho kapasidade tomak, ho konsiderasaun ba obrigatoriedade atu kumpre rigorozamente lei no regulamentu sira ne’ebé regula funsionamentu órgaun ne’e,” nia subliña.

“Ha’u bele dehan de’it katak ha’u hein atu Konsellu ne’e funsiona ho normalidade, no kontinua funsiona normalmente,” nia enfatiza.

José Ramos-Horta iha entevista  esklusiva ho RAFA, depoisde enkontru ne’ebé  nia organiza iha Palásiu Prezidensiál, hamutuk ho Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão; Ministru Justisa, Sérgio Hornai; no membru sira CSMJ, inklui Prezidente Konsellu ne’e, ne’ebé mós hanesan Prezidente Tribunál Rekursu, Afonso Carmona.

Asuntu ida ne’ebé tama iha ajenda enkontru mak CSMJ la hala’o reuniaun durante semana balu, maski órgaun ne’e iha asuntu oioin atu rezolve, inklui rekursu hasoru desizaun sira ne’ebé nia rasik foti anteriormente.

“Movimentasaun ruma ne’ebé konsidera nesesária ba funsionáriu judisiáriu tenke sai desizaun kolektiva husi Konsellu tomak, tuir rigorozamente regra no lei ne’ebé estabelese ba kazu sira hanesan ne’e,” Xefe Estadu ne’e afirma.

Nia refere ba ida hosi desizaun polémika sira, mak transferénsia juízes entre tribunál sira iha instánsia dahuluk.

PR hein CSMJ hala’o reuniaun ho regularidade

Bainhira husu kona-bá posibilidade atu Afonso Carmona kompromete an atu konvoka reuniaun CSMJ ba aban kedas, Ramos-Horta dehan katak nia hein katak, depoisde enkontru ohin, reuniaun sira Konsellu nian sei hala’o ho regularidade.

“Ha’u hein de’it katak, hahú husi reuniaun ohin, Konsellu Superiór Magistratura Judisiál sei hahú hala’o reuniaun bainhira presiza atu foti desizaun kolektiva. Ha’u fiar katak reuniaun ida sei hala’o aban,” nia dehan.

Kona-bá preokupasaun sira ne’ebé majistradu barak hato’o iha semana sira ikus kona-bá funsionamentu setór judisiáriu, Ramos-Horta hatete katak diferensa hanoin no tensaun ne’ebé bele mosu iha setór justisa, iha nivel saida de’it, mak situasaun normál ne’ebé mós akontese iha Podér Ezekutivu, Parlamentu no instituisaun sira seluk.

“Labele hakfodak bainhira situasaun hanesan ne’e mosu iha Podér Judisiáriu. Ami komprende no simpátiza ho difikuldade no insatisfasaun sira ne’ebé sira hotu hasoru,” nia afirma.

Prezidente Repúblika mós hato’o mensajen apresiasaun ba membru sira setór judisiáriu Timor-Leste, tanba sira-nia esforsu no dedikasaun.

“Ha’u hato’o no kontinua hato’o apresiasaun ba sakrifísiu ne’ebé ema hotu ne’ebé simu responsabilidade atu serví Podér Judisiáriu halo. Profisaun ne’e kompleksu, sensível no envolve foti desizaun sira ne’ebé afeta diretamente ema ida-idak nia moris, bele lori benefísiu ka prejuízu,” nia dehan.

“Tanba ne’e, ita tenke hatudu solidariedade ba sira hotu. Primeiru-Ministru no ha’u rasik sei kontribui atu hadi’a funsionamentu tomak hosi órgaun sira ne’ebé ita iha kompeténsia atu intervén, maibé intervensaun ne’e tenke limita ba funsaun institusionál ne’ebé Konstituisaun atribui mai Prezidente Repúblika, hanesan garante funsionamentu di’ak hosi órgaun Estadu no órgaun soberania. Konsellu Superiór Magistratura Judisiál mós nu’udar parte hosi órgaun soberania ida,” nia hatutan.

Ramos-Horta subliña katak desizaun atu organiza enkontru ohin mai iha kontestu ida-ne’e.

“Ha’u konvida sira hotu atu hasoru malu ho ha’u no Primeiru-Ministru, atu ita ko’alia hanesan timoroan no hanesan ema ne’ebé iha responsabilidade Estadu. Ambiente enkontru nian pozitivu. Ema hotu ko’alia ho onestidade, no enkontru remata iha ambiente pozitivu no fó korajen atu kontinua diálogu. Diálogu tenke kontinua nafatin. Sira labele halai hosi diálogu entre sira ho sira, hanesan instituisaun seluk mós labele halai hosi diálogu,” nia afirma.

PR afirma prosesu estabelese Tribunál Supremu Judisiál la’o di’ak

Bainhira husu kona-ba impaktu ne’ebé tensaun iha setór justisa bele iha ba konkursu ne’ebé hala’o hela atu estabelese Tribunál Supremu Judisiál (STJ) no Tribunál Rekursu foun, Prezidente Repúblika konsidera katak prosesu ne’e “la’o di’ak tebes”.

“Primeiru, ha’u hakarak hato’o apresiasaun kle’an ba ita-nia belun sira iha Portugal no ba Governu Portugal, ne’ebé sempre responde lalais ba pedidu apoiu sira husi ami. Ha’u mós apresia membru júrí sira ne’ebé prontu atu simu ami-nia pedidu no ajuda iha prosesu estabelese Tribunál Supremu,” nia afirma.

“Ha’u tenke dehan katak prosesu ne’e la’o di’ak tebes no kumpre kalendáriu ne’ebé determina. To’o agora, la iha ema interesadu ida mak hato’o reklamasaun. Ha’u fiar katak Tribunál Supremu sei estabelese no bele ajuda rezolve diferensa hanoin sira ne’ebé mosu,” nia dehan.

Mensajen ba povu Timor-Leste

Prezidente Repúblika mós hato’o ba povu Timor-Leste mensajen hanesan ho ida ne’ebé nia aprezenta iha enkontru ohin.

“Iha instituisaun polítika sira, no iha kuaze nasaun hotu iha mundu, tensaun no dezakordu bele akontese. Ida-ne’e liuliu iha ita-nia kazu, tanba ita-nia nasaun foin harii no ema sira ne’ebé envolve iha prosesu sira-ne’e mós relativamente joven,” nia dehan.

Nia subliña katak konfiansa no respeitu ba Podér Judisiáriu no ba ema sira ne’ebé serví iha setór ne’e sei kontinua.

“Prezidente Repúblika no Primeiru-Ministru la intervén iha asuntu espesífiku, kazu ka prosesu judisiál sira. Ida-ne’e mak buat ne’ebé Konstituisaun no ita-nia prinsipiu sira bandu ami atu halo,” nia enfatiza.

“Maibé, ami bele rona uluk parte hotu-hotu ne’ebé envolve iha situasaun hanesan ne’e. Depois, hamutuk ho sira, hanesan timoroan, ami buka dalan atu rezolve diferensa hanoin ne’e. Ha’u hanoin katak, pelumenus, ami konsege kria ambiente ida ne’ebé permite diálogu kontinua.”

Nia hatutan katak diálogu, konsultasaun, harmonizasaun pozisaun no buka konsensu tenke sai dalan prinsipál, la’ós de’it iha CSMJ, maibé mós iha Tribunál Rekursu, tribunál distritál sira, Prokuradoria-Jerál Repúblika, Defensoria Públika no instituisaun judisiáriu sira seluk.

Tensaun iha setór justisa no desizaun polémika sira

Enkontru ne’e hala’o iha momentu ne’ebé setór justisa hasoru tensaun, hanesan RAFA relata ona durante fulan sira ikus, tanba CSMJ foti desizaun polémika oioin ne’ebé legalidade hetan questionamentu.

Iha 15 Jullu, CSMJ aplika medida suspensaun preventiva ba juíza Natércia Gusmão, membru CSMJ ne’ebé eleitu hosi kolega magistradu sira, ho lakon direitu ba saláriu durante períodu suspensaun. Konsellu ne’e mós loke prosesu dixiplinár hasoru juízes Deolindo dos Santos, Jacinta Correia no Duarte Tilman.

Iha 6 Outubru, Tribunál Rekursu suspende desizaun ne’e no ordena atu Natércia Gusmão fila fali ba nia knaar hanesan magistrada no membru CSMJ, ho pagamentu saláriu tomak. Desizaun ne’e foti liuhosi medida kautelár, ne’ebé seidauk determina fundamentu prinsipál ka meritu hosi kazu ne’e.

Desizaun polémika seluk mak desizaun CSMJ nian iha 21 Agostu, ne’ebé publika iha Jornal da República iha 16 Setembru. Desizaun ne’e transfere juízes na’in-sia hosi tribunál sira iha Díli, Suai, Baucau no Oecusse, maski juízes sira ne’e la husu transferénsia no desizaun ne’e la hatudu fundamentasaun legál ne’ebé klaru.

Juízes na’in-haat, António José Fonseca Monteiro de Jesus, Ana Paula Fonseca Monteiro de Jesus, José Gonçalves no Francisca Marques Cabral, simu notifikasaun kona-ba transferénsia ne’e foin iha 29 Setembru.

Sira kontesta desizaun ne’e iha CSMJ no, iha 1 Outubru, aprezenta mós rekursu ba Tribunál Rekursu, hodi husu atu anula no suspende transferénsia ne’e. Sira argumenta katak desizaun ne’e viola garantia katak juízes labele muda hosi sira-nia fatin servisu arbitrariamente, no viola lei kona-ba movimentasaun judisiál.

To’o agora, CSMJ no Tribunál Rekursu seidauk analiza rekursu sira-ne’e.

Iha 6 Outubru, RAFA relata katak Afonso Carmona fó prazu oras 24 ba juízes sira atu hahú hala’o knaar iha tribunál sira ne’ebé transfere ba. Instrusaun ne’e hakerek iha karta ne’ebé nia rasik asina, la iha reuniaun plenária CSMJ nian, no molok deside reklamasaun no rekursu ne’ebé juízes sira submete.

Parte ida hosi polémika ne’e relasiona ho faktu katak CSMJ la hala’o reuniaun ida durante períodu ne’e, maski iha asuntu barak atu rezolve, depoisde alterasaun ba kompozisaun Konsellu iha Setembru.

Mudansa iha kompozisaun CSMJ no karta reklamasaun hosi magistradu sira

Iha 11 Setembru, Konsellu Ministru troka membru CSMJ ne’ebé Governu nomeia, Alexandre Gentil Corte-Real de Araújo, ho Nelinho Vital, ne’ebé Sérgio Hornai indika.

Iha 18 Setembru, Prezidente Repúblika simu renúnsia hosi Vice-Prezidente CSMJ, Francisco Nicolau, no nomeia José Teixeira atu troka nia.

Iha 1 Outubru, liu hosi magistradu na’in-sanulu resin ida entrega karta ho pájina besik 30, ne’ebé inklui alegasaun kona-ba irregularidade besik 20, ba Primeiru-Ministru. Alegasaun barak liu relasiona ho períodu lideransa Afonso Carmona no kompozisaun CSMJ anteriór.

Iha karta ne’e, asina-na’in sira hakerek katak “la iha ona konfiansa suficiente ba mekanizmu internu sira ne’ebé Konsellu uza atu kontrola no fiskaliza nia funsionamentu”.

Sira husu ba Xanana Gusmão atu encaminha preokupasaun sira-ne’e ba entidade kompetente, maibé la intervén iha independénsia tribunál sira.

Karta ne’e aborda asuntu oioin, inklui:

  • Transferénsia juízes entre tribunál sira.
  • Nomeasaun juízes na’in-neen hosi klase datoluk ba Tribunál Rekursu.
  • Situasaun juízes estajiáriu sira.
  • Prosesu dixiplinár hasoru juízes na’in-haat hosi Tribunál Rekursu.
  • Reintegrasaun iha konkursu ba kandidatu ida ne’ebé júrí hasai tiha.
  • Alegasaun kona-ba ezisténsia “lista nakloke” ka lista paralela kandidatu sira nian, ne’ebé deskreve hanesan “lista sombra”.
  • Falta reuniaun no falta kuórum iha CSMJ.

Karta ne’e mós husu atu halo verifikasaun ba despeza viajen ba rai-li’ur hosi Prezidente Tribunál Rekursu no ba nomeasaun ka kolokasaun membru família iha pozisaun servisu. Asuntu sira-ne’e deskreve iha karta hanesan faktu ne’ebé presiza “hetan investigasaun”.

Jornalista: António Sampaio

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!