Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Diretora Ezekutiva JSMP, Ana Paula Marçal aprezenta relatóriu JSMP nian tinan 2025 ne’ebe foka ba observasaun JSMP nian rasik iha área Justisa iha Timor-Leste. Foto: dok.SEI
Díli, 06 Maiu 2026 (RAFA.TL)–Orsamentu nu’udar aspeitu xave ba dezenvolvimentu iha setór hotu-hotu, inklui setór justisa rasik. Orsamentu mak sai hanesan motór prinsipál hodi finansia programa no atividade relevante sira iha setór justisa nian, finansia infraestrutura esensiál sira, no apoia esforsu sira hodi hasa’e efisiénsia no konfiansa públiku no asegura independénsia judisiáriu.
Orsamentu ida-ne’ebé adekuadu esensiál ba interese atu dezenvolve sistema justisa ida-ne’ebé kredivel, integradu no komprensivu hodi korresponde ba nesesidade justisa, hamenus kazu pendente no atrazu tinan barak, no garante asesu ba justisa ho lalais, baratu no asesivel ba ema hotu tuir prinsípiu justisa universál.
Mezmu nune’e, hanesan relatóriu sira ne’ebé publika ona antes, JSMP rejista katak alokasaun orsamentu anuál ba justisa la hatudu votande polítika ne’ebé sériu atu akomoda nesesidade ba justisa nu’udar aspetu krusiál Estadu nian.
Iha relatóriu JSMP 2025 nian ne’ebé Rafa.tl asesa haktuir projesaun orsamentu anuál sira hatudu katak orsamentu ba setór justisa iha tendénsia ne’ebé hanesan hosi tinan ba tinan. Tuir relatóriu análiza orsamentu Estadu ne’ebé Lao Hamutuk publika, ilustra katak orsamentu ba setór justisa iha tinan-rua (2) ikus; 2024 no 2025 mantein de’it iha persentajen 1.7% mezmu demanda nesesidade justisa hatudu variedade no komplesidade ne’ebé rekere atensaun extra.
Detallu Orsamentu ba Setór Justisa iha tinan 2025
Orsamentu Jerál Estadu iha tinan 2025 ho valór totál konsolidadu billiaun US$2,6 projeita ba Administrasaun Sentrál, no RAEOA ho esesaun ba Fundu Rezerva Seguransa Sosiál. Valór ne’e ho dotasaun billiaun US$2,072.981.000 ba administrasaun sentrál no millaun US$ 62,181.000 ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi (RAEOA).
Tuir dokumentu proposta governu nian afirma katak Orsamentu Jerál Estadu ba tinan 2025 nian reprezenta pasu importante ida tan hodi alkansa objetivu ne’ebé define iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu, no mós Programa Governu Konstitusionál da-IX nian. Ho aumenta ida iha tetu orsamentál no reforsa medida sira protesaun sosiál nian, orsamentu tenke impulsiona kreximentu Produtu Internu Brutu (PIB), hametin infraestrutura públiku no hasa’e padraun moris nian. Tanba ne’e, lema hosi proposta Orsamentu Jerál Estadu ba tinan 2025 mak; “Investimentu iha Infraestrutura Estratéjika, Hametin Ekonomia no Hasa’e Moris-di’ak Sidadaun”.
Deskrisaun Orsamentu ba Setór Justisa
Iha tabela tuir mai ne’e, detallu kona-ba orsamentu ba setór justisa tuir programa sira iha orsamentu 2024 no 2025 hodi halo komparasaun kona-ba tendénsia orsamentál iha setór justisa.
Tabela I: Komparasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 no 2025
| Instituisaun | Tabela Orsamentu | Variasaun | |
| OJE 2024 | OJE 2025 | Menus (-) no Aumenta (+) | |
| Ministériu Justisa | US$ 13,527,213.00 | U$S12,876,049.00 | – US$ 651,164.00 |
| Tribunál sira | US$ 5,579,943.00
|
U$S 4,670,395.00
|
– US$ 909, 548.00 |
| Prokuradoria Jerál Repúblika | US$ 3,692,631.00
|
US$ 4,223,437.00
|
+US$ 530,806.00 |
| Defensoria Públika | US$ 1,467,730.00 | U$S 1,717,730.00 | +US$ 250,000.00 |
| Sentru Formasaun Jurídika no Judisiária |
US$ 219,250.00
|
U$S 191,114.00 |
-US$ 28,136.00 |
| Totál | US$ 24,486,767.00 | U$S 23,678,725.00 | – US$ 808,042.00 |
Tendénsia OJE ba Setór Justisa tinan 2025 kompara ho OJE tinan 2024
Iha tinan 2025, totál orsamentu ba setór justisa hamutuk US$ 23, 678,725.00, kompara ho OJE 2024, ne’ebé ho ninia totál orsamentu hamutuk US$ 24,486,767.00. Hosi totál ne’e ita haree katak orsamentu ba tinan 2025 hetan redusaun US$ 1,588,848 hosi Ministériu Justisa, Tribunál no Sentru Formasaun Jurídiku no Judisiáriu. Entretantu orsamentu ba Prokuradoria Jerál Repúblika no Defensoria Públiku sira aumenta ba US$ 780,806.00. Hosi totál OJE ne’e, orsamentu ne’ebé aloka ba Ministériu Justisa menus US$ 651,164.00 ho pursentu 4.81 (5%), enkuantu orsamentu ba Defensoria Públiku, aumenta US$ 250,000.00 ka pursentu 17.03 (17%), orsamentu ba Sentru Formasaun Jurídika Judisiária menus US$28,136.00 ho pursentu 12.83 (13%), orsamentu ba Tribunál menus US$ 909,548.00 nia pursentu 16.30 (16%), no Orsamentu ba Prokuradór Jerál aumenta US$ 530,806.00 ho pursentu 14.37 (14 %).
Tabela iha leten hatudu katak iha proposta OJE tinan 2025 ba iha instituisaun justisa sira hanesan: Ministériu Justisa, Tribunál sira, inklui Sentru Formasaun Jurídika no Judisiária hatudu redusaun kompara ho tinan 2024, maski nesesidade atuál ezije aumentu orsamentu ba instituisaun sira hanesan Sentru Formasaun Jurídika no Judisiáriu atu aumenta númeru kandidatu ba autór judisiáriu sira no alende ne’e aliña mós ho ezijénsia Lei Organizasaun Judisiáriu ne’ebé prevee atu instala infraestrutura foun hanesan Supremu Tribunál Justisa no tribunál iha munisípiu sira ne’ebé planeadu ona.
Hosi verba alokasaun orsamentu ne’e, JSMP nota katak OJE ne’e la kobre orsamentu kona-bá konstrusaun foun ba Tribunál Judisiál Primeira Instánsia sira iha Munisípiu tolu hanesan: Maliana (Bobonaro), Gleno (Ermera) no Viqueque ne’ebé tuir planu atu instala maibé to’o agora seidauk realiza.
JSMP fiar katak ho instalasaun ne’e bele responde ba preokupasaun intervienente sira nian kona-ba oinsa atu asesu ba tribunál sira tanba presiza gastu ne’ebé mak bo’ot tanba ho distánsia ne’ebé mak dook..
Jornalista: João Carlos/Editór: Vito Salvadór
Written by: RafaFM
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt