Tribunál Aplika Pena Suspensaun Tinan-Tolu Ba Eis Sekretáriu Estadu Teófilo Caldas

Díli, 23 Abril 2026 (RAFA.tl)-  Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Díli (TJPID) liu husi leitura akordaun ba krime Maus-tratus deside aplika pena prizaun tinan-tolu no suspende tinan-tolu ba arguidu Eis-Sekretáriu Estadu Arte  no Kultura (SEAK), Teófilo Caldas.

Iha leitura akordaun husi Juíz José Gonçalves hatete, faktus provadu katak lezada Levenita Madeira ho arguidu Teófilo Caldas nu’udár feen no la’en.

Tribunál konsidera katak, arguidu nia aktu prienxe ba elementu krime ne’ebé iha, tanba ne’e ikus mai Tribunál Koletivu deside, hodi aplika pena prizaun tinan-tolu, suspende tinan-toluba arguidu.

Asistente husi lezada nian la aseita desizaun Tribunál, tanba ne’e sei halo rekursu tuir prazu ne’ebé iha loron 30 nia laran.

Antes ne’e, iha alegasaun Prokuradór Hernani Rangel deklara katak, iha faze produsaun provas deklarasaun arguidu nian no sásin sira nian, no mós provas sira seluk iha autus fotografia haré ona, no ikus rona péritus husi HNGV.

Prokuradór konfirma iha deklarasaun arguidu nega ba faktus ne’ebé Ministériu Públiku (MP) akuza ba nia, no tuir deklarasaun sásin Brigida katak, los duni mosu agresaun fízika hasoru arguidu nia feen, tanba mosu agresaun ne’e matebian fó hatene kedan ba Brigida.

Sásin Alexandrina deklara katak, agresaun mosu ba matebian no matebian fó hatene kedan ba sásin. No sásin ba iha matebian sira nia uma, matebian hatudu ba sásin kona-bá agresaun ne’e.

Prokuradór deklara, la tau importánsia ba deklarasaun sira seluk hanesan arguidu ho nia oan sira. Tanba oan sira mai halo konkluzaun katak sira nia aman la’ós kriminozu.

Prokuradór deklara, akuzasaun MP nian los duni  hodi alega arguidu ho krime Maus-Tratus ba Konjunje ho forma Violénsia Doméstika.

Prokuradór konsidera hahalok arguidu nian la’ós foin primera-vez, maibé antes ne’e iha ona problema. Tanba ne’e la iha dúvida ba hahalok arguidu nian, hahalok agresaun sira ne’e hatudu ona hanesan metan iha liman.

Prokuradór deklara, husi hahalok arguidu nian mak halo lezada hanoin barak hodi tara aan. Ikus liu husu koletivu julga prosedente no provadu ba akuzasaun MP nian ne’ebé prosede mai iha Tribunál.

Prokuradór konsidera, la iha sirkunstánsia atu fó ba arguidu, tanba momentu ne’ebé hala’o hela knaar hanesan Sekretáriu Estadu, tuir lolós nia mak hatudu ezemplu ne’ebé di’ak ba nia feen.

Ikus mai Prokuradór husu Tribunál Koletivu atu kondena arguidu tinan-haat iha prizaun.

Aleinde ne’e Asistente Olívio Barros deklara katak, la iha dúvida konsidera akuzasaun MP nian provadu. Deklarasaun sira haré iha mós violasaun ekonomika hasoru lezada, no iha mos violénsia pisikolojia.

Asistente sujere atu halo alterasaun kualifikasaun jurídiku ba faktus. Tanba ne’e ikus mai asistente deklara, se Tribunál aplika pena suspensaun ka aplika pena multa, arguidu labele selu ba Estadu maibé selu ba organizasaun sira hanesan servisu ba feto nian.

Advogadu Privadu Pedro Aparício deklara katak, arguidu deklara la’ós nia mak baku matebian no sásin husi arguidu nia oan sira deklara katak, sira la haré arguidu baku lezada.

Defeza deklara, motivu husi tara aan arguidu ho nia oan sira la hatene ida no sai dúvidas. No kona-bá agresaun antes ne’e laiha ida. Arguidu la baku lezada no haré la iha provas ida atu kondena arguidu, tanba ne’e defeza husu Tribunál atu absolve arguidu.

Iha indisus sufisiente katak, lezada iha relasaun ho arguidu hanesan feen ho la’en dezde tinan 1995 no sira mós iha oan na’in haat. Durante lezada ho arguidu moris hamutuk hanesan feen ho la’en sempre iha problema.

Iha loron 08 fulan-Abril tinan 2021, iha uma Bebonuk, iha oras 08h00 dadersan, lezada hetan agresaun fízika husi arguidu maka hanesan, arguidu uza liman sikun fai iha lezada nia hirus matan, nune’e kauza moras.

Bainhira lezada hetan agresaun fízika ne’e, lezada mós telefone kedas ba nia bin hodi konta tuir arguidu nia hahalok ne’e.

Iha fali loron 09 fulan-Abril tinan 2021, lezada (matebian) ho nia oan mane, ba iha sásin nia uma, ho tanis hodi konta tuir katak, hodi kalan arguidu uza liman tuku kona iha lezada nia kotuk laran, kauza moras no bubu metan, nune’e sásin mós haré kedas bubu no metan sira ne’ebé maka iha lezada nia isin.

Iha loron 12 fulan-Abril tinan 2021, lezada ba hasoru fali nia prima hodi konta tuir katak, hodi kalan arguidu maka baku, nune sásin mos kumu kedas lezada nia isin lolon sira ne’ebé maka lezada sente moras.

Iha loron 09 fulan-Maiu tinan 2021, iha uma Bebonuk, arguidu uja liman hodi tuku kona iha lezada nia kotuk laran no lezada nia liman los hetan bubu metan.

Iha loron 15 fulan-Maiu tinan 2021, entre lezada ho arguidu diskute malu, nune’e iha oras 20h00, kalan lezada (matebian) tama ba kuartu laran hodi save tiha odamatan husi laran, nune’e to fali dadersan lezada mate tiha ona ho kondisaun tara aan iha kuartu laran.

Motivu husi problema ne’e, tanba arguidu halo amante ho feto seluk no Konsekuénsia husi arguidu nia hahalok ne’e maka halo lezada sente moras, no bubu iha kotuk laran, liman, tanba hetan tuku, no sikun ho liman, bei-beik husi arguidu.

Arguidu, halo ho forma livre, deliberada no konsiente, hatene momós (bem sabendo) katak, uja liman hodi tuku, no sikun bele halo moras, no bubu e halo bei-beik agresaun fízika (mal trata) bele halo lezada hanoin barak ou triste no to’o ikus mai lezada deside hodi tara aan too mate, tanba de’it lezada la aguenta ona ho arguidu nia hahalok ne’e, maibé arguidu halo nafatin nia hahalok ne’e, hanesan meius ou instrumentu ida ne’ebé mak apto no adekuadu, hasoru lezada.

Arguidu mós hatene hela katak, nia hahalok sira ne’e proibidu tuir lei penál. Tanba ne’e arguidu  hanesan autór material, ba prátika krime, Maus-Tratus ba Konjuje, tuir artigu 154o kódigu Penál, ho referénsia Lei no. 7/2010, no artigo 35o aliña B (Violénsia Doméstika).

Audiénsia julgamentu ne’e, prezide husi Juíz kolektivu José Gonçalves, José Quintão, Jumiaty Freitas, Ministériu Públiku reprezenta husi Prokuradór Hernani Rangel, akompaña husi asistente Adelina Meluk, Olívio Barros arguidu hetan asisténsia legál husi Advogadu Privadu Pedro Aparício.

Jornalista: Remigia Locatelli/Editór: Vito Salvadór