Noticias

OJE 2027, La’o Hamutuk Husu Governu ho Parlamentu Hametin Transparénsia no Sustentabilidade

todayOctober 27, 2026 24

Background
share close

Díli, 27 Outubru 2026 (RAFA)– Organizasaun Naun Governamentál (ONG) La’o Hamutuk husu Governu ho Parlamentu Nasionál atu hametin transparénsia, sustentabilidade fiskál no partisipasaun públika iha prosesu diskusaun no aprovasaun proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027.

La’o Hamutuk konsidera katak, maski Governu halo ona konsultasaun públika iha munisípiu hotu no organiza semináriu Jornada Orsamentál, prosesu konsultasaun sei presiza hadi’a atu garante partisipasaun públika efetiva no reflete prioridade povu nian.

Koordenadór La’o Hamutuk, Jonatan Gonçalves, hatete PPL no livru OJE 2027 seidauk garante asesu públiku ne’ebé kompletu no fasil, tanba dokumentu balun difísil atu asesu no iha inkonsisténsia.

“Ministériu Finansa no Parlamentu Nasionál tenke garante katak dokumentu orsamentál publika iha tempu sufisiente no fasil atu asesu, atu sidadaun no sosiedade sivil bele analiza no fó kontribuisaun,” Jonatan Gonçalves, hateten liu husi konferénsia imprensa, Tersa-ne’e, iha Dili.

La’o Hamutuk mós preokupa ho diferensa iha projesaun levantamentu Fundu Petrolíferu entre tabela 60, iha Livru Relatóriu Orsamentál, no tabela 5, iha Livru Elementus Informativu, Volume I. Tanba ne’e, Governu presiza esplika no rezolve diferensa ne’e atu garante informasaun orsamentál ne’ebé konsistente no bele fiar.

La’o Hamutuk hatudu preokupasaun kona-bá sustentabilidade fiskál. Tanba, reseita Estadu iha Proposta OJE 2027 sei depende maka’as ba Fundu Petrolíferu, enkuantu reseita doméstika kontribui de’it parte ki’ik ba orsamentu.

Iha tempu hanesan, despeza Estadu kontinua aumenta, inklui saláriu no vensimentu, ne’ebé sa’e husi millaun US$487 ba millaun US$523.

Despeza totál mós projeta atu sa’e to’o pursentu 12 kompara ho OJE 2026. Ba La’o Hamutuk, situasaun ne’e hatudu katak esforsu konsolidasaun fiskál seidauk rezolve problema estruturál sira.

Organizasaun sosiedade sivíl ne’e mós preokupa ho Artigu 5 iha Proposta Lei OJE 2027, ne’ebé husu autorizasaun ba Governu atu halo empréstimu públiku to’o millaun US$1.600 hodi finansia infraestrutura, atividade petróleu no gás, inklui atividade seluk atu sustenta ekonomia Timor-Leste.

Tuir La’o Hamutuk, dívida ho montante boot no prazu naruk bele aumenta risku fiskál no hatodan jerasaun futuru, se investimentu sira ne’e la prodús retornu ekonómiku ne’ebé klaru.

Maski projesaun hatudu katak Produtu Internu Brutu (PIB) sei krexe pursentu 4,3 iha 2026 no pursentu 4,6 iha 2027, La’o Hamutuk konsidera katak kreximentu ne’e seidauk prova katak ekonomia nasionál produtiva, inkluziva no sustentável.

“Governu presiza haree mós indikadór sira seluk hanesan; kriasaun empregu, produtividade setór privadu, pobreza, inflasaun, balansu komérsiu no kapasidade kompra família sira, La’o Hamutuk konsidera Timor-Leste nian kreximentu PIB la sufisiente bainhira indikadór sósiu ekonómiku seluk la hatudu progresu” sujere  Koordenadór La’o Hamutuk.

Relatóriu Komérsiu Esternu 2025 hatudu défise komérsiu sasán liu tokon US$ 900, ne’ebé reflete dependénsia maka’as Timor-Leste nian ba produtu importadu.

Iha parte seluk, taxa dezempregu iha 2025 rejista entre pursentu 1,6 no pursentu 1,8. Maibé, partisipasaun forsa traballu atinji de’it pursentu 30,5. La’o Hamutuk esplika katak maioria traballadór iha setór informál no la tama iha estatístika dezempregu, enkuantu oportunidade empregu formál, liuliu ba joven sira, sei limitadu.

Preokupasaun ne’e La’o Hamutuk hato’o tanba prioridade orsamentál kontinua orienta ba atividade petróleu no Projetu Greater Sunrise. Enkuantu, setór produtivu hanesan agrikultura, peskas, turizmu, indústria manufatura no empreza ki’ik no médiu seidauk hetan investimentu adekuadu.

Maski despeza Estadu ba investimentu iha setór Ekonomia Azúl sa’e to’o tmillaun US$492, programa espesífiku ba ekonomia azúl simu de’it pursentu 3, enkuantu kuaze pursentu 55 aloka ba setór petróleu no gás. La’o Hamutuk konsidera katak atividade mina-rai no gás la’ós parte husi ekonomia azúl.

La’o Hamutuk apresia esforsu Governu nian atu reforma sistema impostu hodi aumenta reseita doméstika. Maibé, organizasaun ne’e husu atu halo avaliasaun kle’an ba introdusaun Impostu Valór Akresentadu (IVA) no impostu seletivu, atu evita todan ba família vulnerável sira, liuliu família ho rendimentu ki’ik.

Iha Proposta OJE 2027, setór agrikultura simu de’it 2,1% husi alokasaun orsamentál, enkuantu finansiamentu ba resposta hasoru mudansa klimátika mós limitadu. Maski Governu rekoñese importánsia agrikultura nian, La’o Hamutuk konsidera katak prioridade ne’e seidauk reflete iha asaun konkretu ne’ebé sufisiente.

Organizasaun ne’e subliña katak problema estruturál sira iha setór agrikultura labele rezolve de’it liuhusi subsídiu temporáriu, maibé presiza investimentu sustentável ba produsaun ai-han lokál no infraestrutura apoiu.

Pandemia COVID-19 no konflitu iha Médiu Oriente iha 2026 mós hatudu vulnerabilidade Timor-Leste nian ba merkadu internasionál, liuliu bainhira akontese aumentu folin ai-han no produtu importadu.

La’o Hamutuk mós hato’o preokupasaun kona-ba viabilidade ekonómika, retornu finanseiru no impaktu husi Projetu Tasi Mane no atividade petróleu sira seluk. Organizasaun ne’e konsidera katak, maski Governu gasta ona osan públiku ba projetu hirak ne’e, benefísiu sustentável ba ekonomia no povu seidauk klaru.

Aleinde ne’e iha Proposta OJE 2027, Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) propoin alokasaun signifikativa ba atividade sira ne’ebé relasiona ho Greater Sunrise, inklui millaun US$193,5 ba negosiasaun no estudu dezenvolvimentu, no millaun US$38,35 ba estudu tékniku pipeline ba Natarbora.

Alokasaun seluk mós propoin ba estudu Kampu Bayu-Undan, Projetu Tasi Mane no programa sira seluk ne’ebé MPRM aprezenta iha Proposta OJE 2027.

Iha sorin seluk, La’o Hamutuk subliña katak Fundu Infraestrutura presiza planeamentu ne’ebé realístiku. Despeza ne’ebé propoin ba 2027 hamutuk millaun US$327, enkuantu projesaun ba 2028 aumenta maka’as to’o biliaun US$1.807.

La’o Hamutuk preokupa katak montante boot ne’e bele aumenta risku, se instituisaun sira la iha kapasidade atu planeia, ezekuta no monitoriza projetu ho kualidade, transparénsia no responsabilidade.

Bazeia ba preokupasaun sira ne’e, La’o Hamutuk rekomenda ba Governu no Parlamentu Nasionál atu foti medida konkretu sira hodi hadi’a jestaun orsamentál no garante benefísiu ba povu.

Primeiru, Governu no Parlamentu Nasionál tenke hametin transparénsia no partisipasaun públika, liuhusi publikasaun dokumentu orsamentál hotu-hotu iha tempu sufisiente, kompletu, konsistente no fasil atu asesu. Oportunidade ba públiku no sosiedade sivil atu analiza no fó kontribuisaun tenke iha antes foti desizaun finál.

Segundu, Governu tenke estabelese estratéjia fiskál ne’ebé klaru no bele sukat, hodi hamenus dependénsia ba Fundu Petrolíferu, aumenta reseita doméstika no garante katak despeza Estadu tuir kapasidade finanseira nasaun nian iha tempu naruk.

Terseiru, La’o Hamutuk husu atu revee ho rigor proposta dívida públika to’o biliaun US$1,6 antes fó autorizasaun, inklui avaliasaun ba kapasidade Estadu atu selu fila-fali empréstimu, kustu finanseiru, risku no retornu ekonómiku no sosiál, liuliu ba atividade petróleu no gás, atu evita risku fiskál no todan ba jerasaun futuru.

Kuartu, organizasaun ne’e rekomenda atu halo avaliasaun independente ba projetu estratéjiku sira antes halo despeza públika boot, liuliu ba Projetu Tasi Mane, Greater Sunrise no atividade estrativa sira iha 2027 no 2028. Governu tenke publika estudu viabilidade, kustu totál, fonte finansiamentu, investidór, retornu ne’ebé espera no risku ambientál no sosiál. Desizaun kona-ba investimentu tenke bazeia ba evidénsia transparente no komparasaun ho alternativa sira ne’ebé bele fó benefísiu sustentável ba povu.

Kintu, antes introdús IVA no impostu seletivu, Governu tenke avalia impaktu reforma tributária ba família vulnerável sira, liuliu família ho rendimentu ki’ik, no prepara medida atu proteje asesu ba ai-han nutritivu no nesesidade bázika.

Sestu, Governu presiza prioritiza seguransa ai-han no reziliénsia hasoru mudansa klimátika, liuhusi aumentu investimentu ba produsaun ai-han lokál, irrigasaun, jestaun bee, peskiza agríkola, infraestrutura no apoiu ba agrikultór sira, hodi hamenus dependénsia ba merkadu internasionál no vulnerabilidade ba mudansa folin ai-han.

Ikusliu La’o Hamutuk rekomenda atu rediresiona investimentu ba diversifikasaun ekonomia no empregu sustentável, liuhusi hametin agrikultura, peskas, turizmu, indústria no empreza ki’ik no médiu. Medida hirak ne’e importante atu aumenta produsaun lokál, kria oportunidade servisu, hamenus dependénsia ba importasaun no harii baze ekonómika ne’ebé sustentável liután.

Jornalista: Cesarina de Carvalho

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!