Noticias

Ezisténsia Banku Nasionál Atu Fasilita Finansiamentu Ba Empreza Mikro, Ki’ik no Médiu

todayOctober 25, 2026 6

Background
share close

Díli, 25 Outubru 2026 (RAFA)– Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hateten katak ezisténsia Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste iha objetivu atu fasilita asesu ba finansiamentu ba empreza mikro, ki’ik no médiu (EMKM), nu’udar parte husi esforsu Governu nian atu haburas produsaun lokál no hamenus dependénsia ba sasán importadu.

Xefe Governu mós relata   katak banku sira seluk dala ruma hasoru difikuldade atu fó apoiu finanseiru ba empreza mikro, ki’ik no médiu. Tanba ne’e, Governu kria Banku Nasionál Dezenvolvimentu atu iha mandatu espesífiku hodi suporta negósiu sira-ne’e, liuliu emprezária feto sira.

“Ita  separa tiha husi Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL), tanba BNCTL fó ba ida-ne’e empresta, ida-ne’ebá empresta. Maibé ida-ne’e lae, ida-ne’e iha espesífiku atu dudu mikro, ki’ik no médiu empreza, liuliu ba ita-boot sira, no ami fiar ita-boot sira kaer didi’ak osan, gasta didi’ak, hatene dezenvolve,” PM Xanana hateten iha Konferénsia Nasionál Feto Empreendedora 2026, ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Díli (CCD), Domingu-ne’e.

PM Xanana hatutan  Governu iha kompromisu atu aumenta apoiu finanseiru bainhira presiza, maibé emprezária sira tenke uza osan ho responsabilidade. Tanba, osan ne’ebé rai iha banku ne’e la’ós ema ida-idak nia osan, mais  osan povu nian.

“Governu iha kompromisu atu aumenta, bainhira presiza, osan ida tau ne’ebá ne’e la’ós se de’it ninian. Maibé povu nian, povu mak manán ho ran, ho ruin no terus. Agora ita presiza atu lori ita-nia rai ba moris di’ak ba povu tomak, ami fiar imi feto dudu ekonomia ida-ne’e, sei la hetan dezastre, difikuldade barak,” tenik Xefe Governu.

PM Xanana enkoraja emprezária  sira atu labele ansi empréstimu, se seidauk iha planu negósiu ne’ebé klaru, tanba falta planeamentu no jestaun osan ne’ebé la di’ak bele halo negósiu monu no hamosu difikuldade atu selu fila-fali empréstimu.

PM Xanana kontinua husu ba emprezária  sira atu jere negósiu ho di’ak no ho laran, hodi bele dezenvolve negósiu husi faze mikro ba ki’ik, no husi ki’ik ba médiu.

Nia afirma katak Banku Nasionál Dezenvolvimentu prontu atu fó apoiu ba negósiu sira-ne’e atu kontinua avansa.

Iha fatin hanesan Lead Digital Finance Services ba Rejiaun Ázia-Pasífiku no IFC Principal Officer, Fang Fang enkoraja emprezária Timor-oan sira ne’ebé jere negósiu mikro, ki’ik no médiu atu organiza rejistu finanseiru no prepara dokumentu negósiu, hodi aumenta oportunidade asesu ba finansiamentu husi banku no instituisaun finanseira sira.

Fang Fang esplika katak asesu ba finansiamentu sai dezafiu importante ba emprezária sira ne’ebé hakarak dezenvolve negósiu. Tanba ne’e, sira presiza komprende faze dezenvolvimentu negósiu, objetivu uza osan no tipu finansiamentu ne’ebé apropriadu antes atu husu empréstimu.

Nia hateten katak emprezária sira presiza rejista vendas, rendimentu, gastu no movimentu osan tama no sai, atu banku bele avalia sira-nia situasaun finanseira no kapasidade atu selu fila fali empréstimu.

“Husu ba emprezária feto sira ne’ebé jere negósiu mikro, ki’ik no médiu atu organiza rejistu finanseiru no prepara dokumentu negósiu, hodi fasilita asesu ba empréstimu husi banku no instituisaun finanseira sira,” Fang Fang sublina.

Nia hatutan katak negósiu barak hahú husi nesesidade atu sustenta família, hanesan fa’an hahán, kuda modo, produz tais, kafé, mina nu’u ka loke loja ki’ik. Maibé, bainhira negósiu komesa dezenvolve, emprezária sira presiza kapital atu sosa ekipamentu, aumenta produsaun, kontrata traballadór no habelar merkadu.

Tuir Fang Fang, iha faze inisiál, emprezária sira bele uza osan rasik, hetan apoiu husi família no belun, ka buka subsídiu husi Governu no organizasaun naun-gorvernamentál (ONG), se iha oportunidade. Bainhira negósiu komesa dezenvolve no nesesidade kapital aumenta, empréstimu husi banku ka instituisaun finanseira bele sai opsaun ida atu suporta kresimentu negósiu.

Nia esplika banku tenke asegura katak kliente sira ne’ebé simu empréstimu iha kapasidade atu selu fila fali osan, tanba osan ne’ebé banku empresta inklui mós osan depozitu husi kliente sira.

Fang Fang identifika razaun tolu ne’ebé halo negósiu mikro, ki’ik no médiu hasoru difikuldade atu asesu ba empréstimu, mak kustu administrativu atu prosesa empréstimu ho montante ki’ik, falta rejistu no informasaun finanseira ne’ebé organiza, no risku negósiu hamutuk ho limitasaun garantia.

Tuir nia, banku presiza halo prosesu administrativu no avaliasaun ba pedidu empréstimu, maski montante ne’ebé emprezária sira husu ki’ik. Situasaun ne’e bele halo kustu atu atende negósiu ki’ik aas kompara ho montante empréstimu ne’ebé sira husu.

Negósiu ne’ebé la iha rejistu vendas, rendimentu, gastu no relatóriu finanseiru ne’ebé klaru bele hasoru difikuldade atu hatudu ba banku katak negósiu ne’e iha kapasidade atu selu fila fali empréstimu.

Nia mós temi katak banku balun husu garantia, hanesan rai ka uma ho dokumentu propriedade, atu hamenus risku bainhira kliente la konsege kumpre obrigasaun pagamentu. Maibé, limitasaun dokumentu propriedade rai iha Timor-Leste bele sai obstákulu ba emprezária balun atu asesu ba finansiamentu.

Fang Fang subliña katak emprezária sira tenke hatene klaru montante osan ne’ebé presiza, objetivu uza empréstimu no kapasidade atu selu fila fali osan tuir prazu ne’ebé konkorda ho banku.

“Bainhira banku halo avaliasaun ba pedidu empréstimu, fator rua ne’ebé importante tebes mak kapasidade atu selu fila fali empréstimu no vontade atu kumpre obrigasaun pagamentu,” nia esplika.

Nia mos relata kona ba preparasaun hosi parte emprezária sira de’it la sufisiente. IFC mós servisu atu ajuda instituisaun finanseira sira hadi’a sira-nia kapasidade atu atende negósiu mikro, ki’ik no médiu, liuliu empreza ne’ebé feto sira mak jere.

Ho preparasaun finanseira ne’ebé di’ak no asesu ba finansiamentu ne’ebé apropriadu, emprezária feto sira bele aumenta oportunidade atu dezenvolve negósiu, kria empregu no habelar sira-nia produtu ba merkadu lokál no internasionál.

Jornalista: Cesarina de Carvalho

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!