Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Formasaun kona-bá seguransa dijitál durante loron tolu, husi loron 20 to’o loron 22 fulan-Outubru ne’e iha TORRETO, Díli.
Díli, 23 Outubru 2026 (RAFA)–Utilizadór internet iha Timor-Leste presiza hasa’e konsiénsia kona-bá seguransa dijitál no proteje identidade pesoál atu evita risku no ameasa sira iha mundu dijitál.

Prezidente Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC, sigla portugés) Flávio Cardoso Neves, hateten tempu ona atu muda koñesimentu kona-bá seguransa sibernétika ba asaun konkretu, liu husi monitorizasaun, partilla informasaun, kolaborasaun no protesaun ba rede dijitál.
“Agora tempu ona atu halo asaun. Durante loron tolu ne’e, ita aprende kona-bá monitorizasaun, partilla informasaun, kolaborasaun no, ikus mai, asaun atu proteje ita-nia rede. Tanba ne’e, partisipante sira la’ós partisipa de’it, maibé tenke assume responsabilidade atu proteje seguransa ba ema hotu,” Flávio Cardoso Neves hateten bainhira partisipa iha formasaun kona-bá seguransa dijitál iha TORRETO, Díli, Kinta-ne’e.
Nia mós alerta ba partisipante tenke uza koñesimentu ne’ebé hetan atu hametin seguransa dijitál no proteje utilizadór sira.
Biban ne’e partisipante husi operadór Telemor, Vidal Gomes hatete sira hetan koñesimentu kona-bá literasia dijitál, deteksaun ameasa sibernétika, análize insidente no dalan atu proteje dadus pesoál bainhira uza plataforma dijitál no aprende oinsá identifika krime sibernétiku no analiza insidente sira ne’ebé akontese iha plataforma dijitál.
Nia mós fó hanoin ba utilizadór internet presiza kuidadu bainhira asesu ligasaun (link) sira iha plataforma online no mídia sosiál. Tanba, ligasaun malisiozu bele sai dalan ba ema la iha autorizasaun atu asesu dadus pesoál, inklui naran utilizadór no liafuan-fatin (password)
“Liu husi workshop ida-ne’e, ami aprende oinsá atu proteje an iha plataforma dijitál no oinsá ekipa seguransa sibernétika bele análize no rezolve insidente sira ne’ebé akontese,” tenik Vidal Gomes.
Nia aumenta katak kooperasaun entre instituisaun relevante sira importante atu kontinua hasa’e kapasidade profisionál iha área teknolojia informasaun no seguransa sibernétika.
Dosente husi Institutu Superior Kristal (ISC), David dos Santos Alves, konsidera formasaun ne’e nu’udar oportunidade importante atu aumenta koñesimentu no prepara an ba dezenvolvimentu teknolojia iha futuru.
Nia esplika katak, maski instituisaun ne’ebé nia servisu ba seidauk iha servidór ho kapasidade hanesan instituisaun sira seluk, koñesimentu ne’ebé hetan husi treinamentu ne’e bele sai baze importante ba preparasaun iha futuru.
“Ida-ne’e hanesan buka dalan ba ami atu prepara an. Karik iha futuru ami kria servidór rasik, koñesimentu ne’ebé ami hetan durante loron tolu ne’e sei aplika iha ami-nia instituisaun,” David dos Santos Alves subliña
Nia mós relata katak treinamentu ne’e foka ba oinsá atu halo monitorizasaun, identifika atividade suspeita no detekta ameasa ne’ebé bele ataka servidór no sistema dijitál sira.
Dosente ISC ne’e mós manifesta intensaun atu fahe koñesimentu ne’ebé nia hetan ba estudante sira iha ISC, ho objetivu atu hasa’e sira-nia konsiénsia kona-ba utilizasaun internet ho seguru, protesaun identidade pesoál no prevensaun krime dijitál.
Partisipante Felisia Ivana Litae da Cruz, husi Kabu Timor-Leste Empreza Públika, ne’ebé mós servisu iha área fibra ótika, hateten katak seguransa sibernétika sai importante tebes, liuliu iha prosesu dezenvolvimentu infraestrutura telekomunikasaun iha Timor-Leste.
“Ba sosiedade, uza internet ho kuidadu no matenek, atu labele tama ba pájina ne’ebé la loos no evita atu sai vítima ba atake sira ne’ebé bele komete hasoru ita-nia dadus pesoál iha telemóvel,” dehan Partisipante ne’e.
Koordenadór Kabu Timor-Leste, Empreza Públika (CTL,E.P), Pedro Lay da Silva, hato’o agradese ba Timor Telecom tanba apoiu ne’ebé fó ba realizasaun formasaun ne’e, no ba oradór sira ne’ebé fahe ona esperiénsia teórika no prátika ho partisipante sira.
“Formasaun ne’e fó oportunidade ba partisipante sira atu dezenvolve kapasidade atu proteje sistema dijitál no responde ba krime online ne’ebé bele akontese iha Timor-Leste.
Nia mós enfatiza katak workshop ne’e la’ós pontu ikus, maibé sai hanesan pasu inisiál atu kontinua fahe informasaun, dezenvolve kapasidade no harii futuru dijitál ne’ebé seguru ba Timor-Leste.
Formasaun hala’o durante loron tolu, husi loron 20 to’o loron 22 fulan-Outubru ne’e, ho partisipante na’in-42, ne’ebé mai husi instituisaun operadór rede, instituisaun públika no privada, no estudante sira.
Iha formasaun loron ikus nian, partisipante sira simu sertifikadu apresiasaun husi komisaun organizadora, nu’udar rekoñesimentu ba sira-nia partisipasaun durante enfrenta atividade ne’e.
Jornalista: Remigia Locatelli
Written by: RafaFM
Institutu Superior Kristal (ISC) Prezidente Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC sigla portugés) Flávio Cardoso Neves
todayOctober 23, 2026 1 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt