Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
MS ho parseiru sira halo workshop kona-ba benchmarking nasionál ba priorizasaun Funsaun Esensiál Saúde Públika ho objetivu atu hametin sistema saúde publika
Díli, 12 Outubru 2026 (RAFA) – Governu Timor-Leste liu husi Ministériu Saúde hamutuk ho parseiru sira husi Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) no Governu Repúblika Populár Xina, Segunda ne’e, halao evaluasaun liu husi workshop kona-ba benchmarking nasionál ba priorizasaun Funsaun Esensiál Saúde Públika ho objetivu atu hametin sistema saúde públika.
Vise-Ministru Fortalesimentu Institusionál, José Magno dos Reis, hatete katak Funsaun Esensiál Saúde Públika (Essential Public Health Functions – EPHFs) mak baze fundamental atu harii sistema saúde ida ne’ebé forte, reziliente, justu no responsivu ba nesesidade povu nian.
Nia esplika katak funsaun hirak-ne’e permite nasaun ida atu prevene moras, proteje komunidade, deteta ameasa ba saúde iha faze sedu no responde ho efetividade ba surtu moras, emerjénsia no dezafiu saúde sira seluk.
Ba Timor-Leste, nia dehan, hametin Funsaun Esensiál Saúde Públika la’ós de’it atividade téknika, maibé mós investimentu estratéjiku ba seguransa saúde nasionál, kapasidade institusionál no protesaun ba sidadaun hotu-hotu.
Maiske, Timor-Leste hasoru dezafiu saúde públika oioin, inklui surtu moras transmisível, moras foun ne’ebé mosu no moras ne’ebé mosu fila-fali, dezastre naturál, risku saúde relasiona ho mudansa klimátika, risku husi hahán, ambiente no aumentu moras la’ós transmisível.
“Dezafiu hirak-ne’e iha relasaun ba malu no la limita an ba fronteira administrativu ka setór ida de’it. Tanba ne’e, atu responde ho efetividade, presiza lideransa forte, responsabilidade institusionál ne’ebé klaru, no asaun koordenada entre instituisaun governu, komunidade, sosiedade sivil no parseiru dezenvolvimentu sira,” José Magno dos Reis subliña iha nia diskursu, durante workshop ne’ebé hala’o iha Hotel Palm Spring, Díli.
Govenante ne’e dehan Ministériu Saúde tenke kontinua hala’o papél sentrál iha lideransa no koordenasaun, atu asegura esforsu hotu-hotu alinha ho prioridade saúde nasionál no objetivu dezenvolvimentu nasaun nian.
Nia afirma Ministériu Saúde labele hein to’o surtu moras ka dezastre akontese foin identifika fraqueza iha sistema no foti medida atu rezolve. Tanba ne’e, kapasidade preparasaun tenke dezenvolve, mantein no hametin loroloron.
“Sistema vijilánsia saúde públika ne’ebé efetivu ajuda ita atu identifika eventu saúde ne’ebé la normál iha faze sedu. Servisu laboratóriu ne’ebé forte permite konfirmasaun moras ho lalais no ho ezatidaun. Funsionáriu saúde públika ne’ebé iha kompeténsia no preparasaun di’ak bele investiga no kontrola surtu moras ho lalais,” tenik Vise Ministru José Magno dos Reis.
Nia hatutan katak sistema protesaun saúde ne’ebé efetivu bele hamenus risku relasionadu ho ambiente, seguransa hahán, bee-moos no saúde okupasionál. Enkuantu promosaun saúde no partisipasaun komunidade ajuda ema komprende risku no foti desizaun apropriada atu proteje sira-nia saúde.
Sistema jestaun emerjénsia ne’ebé forte mós importante atu integra kapasidade hirak-ne’e, hodi asegura asaun koordenada no resposta iha tempu apropriadu.
Vise-Ministru ne’e enfatiza katak hametin Funsaun Esensiál Saúde Públika tenke sai prioridade nasionál ne’ebé kontinua, la’ós atividade ne’ebé hala’o de’it bainhira emerjénsia mosu.
Atu atinje objetivu ne’e, nia dehan, Timor-Leste presiza kontinua investe iha rekursu umanu saúde públika ne’ebé iha koñesimentu, kapasidade no kompeténsia atu servisu iha ekipa multidisiplinár.
Reprezentante OMS iha Timor-Leste, Arvind Mathur, hatete katak workshop ne’e importante atu haforsa prestasaun servisu esensiál saúde públika iha Timor-Leste.
Nia esplika katak, bainhira ema vizita médiku, enfermeiru no parteira, servisu klíniku normalmenti inklui ezaminasaun pasiente, teste médiku no rekomendasaun kona-ba ai-moruk, sirurjia ka mudansa iha estilu moris.
Maibé, nia hatete katak saúde públika iha dimensaun seluk ne’ebé importante tebes, ne’ebé funsiona iha nivel populasaun nian atu prevene moras no proteje saúde komunidade.
“Bainhira ita asegura katak ita-nia bee hemu seguru, ita-nia ai-han seguru atu han no anin ne’ebé ita dada iis livre husi nivel poluisaun ne’ebé perigozu. Iha tempu hanesan ne’e, ita proteje hela ema nia saúde,”relata Arvind Mathur.
Nia dehan atividade hirak-ne’e la’ós sempre akontese iha fasilidade saúde ka hala’o de’it husi médiku no enfermeiru. Servisu ne’e mós envolve profisionál sira iha setór saúde nia laran no liur, inklui inspetór sira ne’ebé responsavel ba seguransa bee no hahán.
Reprezentante Governu Repúblika Populár Xina, Zhao informa katak Governu Xina fó apoiu finanseiru US$2 millaun liuhusi Fundu Dezenvolvimentu Globál. Projetu ne’e foka ba hametin rekursu umanu iha área saúde públika no emerjénsia, hodi aumenta kapasidade nasaun sira atu prevene, prepara-an no responde ba risku saúde públika.
“Ami rekoñese katak rekursu umanu saúde públika ne’ebé forte mak sai nu’udar baze prinsipál ba sistema saúde ne’ebé iha reziliénsia. Tanba ne’e, hametin rekursu umanu ne’ebé responsavel ba implementasaun funsaun esensiál saúde públika mak sai objetivu sentrál hosi projetu ida-ne’e,” hatete Zhao.
Nia enkoraja partisipante sira atu aproveita oportunidade ne’e liuhusi troka hanoin ho kle’an, aprende malu no transforma koñesimentu ne’ebé hetan iha workshop ba melloramentu kapasidade téknika no kompeténsia profisionál rekursu umanu nian.
Jornalista: Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
Ministériu Saúde ho Parseiru Sira Avalia Servisu Hodi Hametin Sistema Saúde Públika
todayNovember 20, 2026 13 2
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt