Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Workshop nasionál atu asegura asesu ekuitativu no sustentável ba servisu saneamentu, Kinta 01 Outubru 2026.
Díli, 01 Outubru 2026 (RAFA) – Organizaun Fundu Nasoins Unidas ba Labarik (UNICEF) apoia Governu Timor-Leste iha dezenvolvimentu roteiru nasionál ba saneamentu no ijiene ho objetivu atu hametin koordenasaun intersetorial, sustentabilidade no asesu ekuitativu ba servisu saneamentu no ijiene ba populasaun tomak.
liu husi workshop ne’ebé hala’o Kinta-ne’e iha Díli, reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni, informa katak workshop ne’e sai etapa importante ida hodi kontinua esforsu nasionál atu asegura asesu ekuitativu no sustentável ba servisu saneamentu.
“Workshop ida-ne’e etapa importante ida ba kontinuasaun esforsu hodi asegura asesu ekuitativu no sustentável ba servisu saneamentu ba ema hotu,” hateten Patrizia DiGiovanni iha nia intervensaun atividade workshop Nasionál ba Dezenvolvimentu Roteiru Saneamentu no Ijiene ba Timor-Leste, Kinta-ne’e, iha Díli.
UNICEF apresia Governu Timor-Leste nia lideransa no kompromisu hodi avansa setór bee, aaneamentu ho ijiene, no rekoñese kontribuisaun importante husi parte interesada hotu ba roteiru ida-ne’e.
Nia subliña katak asesu ba saneamentu seguru nu’udar direitu umanu fundamentál no mós motór importante ba dezenvolvimentu nasionál. Tanba, sistema saneamentu efetivu bele hamenus moras, hadi’a sobrevivénsia no nutrisaun infantil, hasa’e rezultadu edukativu, proteje ambiente no aumenta produtividade ekonómika.
“Ba labarik sira, partikularmente, asesu ba saneamentu adekuadu mak importante tebes ba sira-nia saúde, dignidade, seguransa no moris-di’ak,” tenik reprezentante UNICEF.
Nia hatutan maski Timor-Leste halo ona progresu iha aumenta asesu ba servisu saneamentu durante tinan barak, dezafiu sira sei nafatin eziste no presiza investimentu, kapasidade institusional ne’ebé forte, koordenasaun efetivu no vizaun tempu naruk.
“Dezafiu importante balun sei iha nafatin, ne’ebé presiza investimentu, kapasidade institusional ne’ebé forte, koordenasaun efetivu, visaun tempu naruk ida ne’ebé klaru,” Patrizia afirma.
UNICEF sei kontinua apoia dezenvolvimentu roteiru ne’e bazeia ba evidénsia, liu husi rezultadu hosi avaliasaun no análize kona-bá kondisaun saneamentu no ijiene iha área urbana no rurál.
Relatóriu prelimináriu ne’ebé dezenvolve hosi UNICEF nia konsultor identifika prioridade, dezafiu no oportunidade sira ne’ebé bele ajuda haforsa polítika no fó enkuadramentu komún ba parte interesada sira.
Patrizia dehan roteiru ne’e presiza hametin sentidu na’in no lideransa iha nivel nasionál, ho estratéjia ne’ebé aliña ho prioridade Governu nian. Tanba, saneamentu la’ós de’it kona-ba kestaun infraestrutura, maibé presiza aprosimasaun komprensivu no koordenasaun di’ak.
Ne’e inklui instituisaun sira, orsamentu, prestasaun servisu, mudansa hahalok, protesaun ambientál no inkluzaun sosial.
Nia afirma katak investimentu iha saneamentu, liuliu ba labarik sira no jerasaun sira tuir mai, mak investimentu ba ema no ba futuru país.
UNICEF apoia inisiativa ida-ne’e tanba investe iha saneamentu, prinsipalmente, katak investe ba ema, liu-liu ba labarik no jerasaun sira tuir mai.
Vise-Ministru Fortalesimentu Institusional Saúde, José Magno dos Reis, hatete workshop ne’e reprezenta momentu importante ida atu define diresaun ne’ebé klaru, realistiku no sustentável ba dezenvolvimentu setór saneamentu no ijiene iha Timor-Leste.
“Durante loron tolu nia laran, ita la mai hamutuk atu analiza deit dokumentu ida-idak. Ita halibur halo kompromisu nasionál ida, define prioridade, klarifika responsabilidade no harii visaun komún kona-ba futuru saneamentu no ijiene iha Timor-Leste,” dehan Vise-Ministru ne’e
Nia hatete Governu apresia kontribuisaun hosi instituisaun no parseiru sira hotu, liuliu IVL Swedish Environmental Research Institute, UNICEF, parseiru dezenvolvimentu, autoridade munisípiu, organizasaun sosiedade sivíl, peritu tékniku no instituisaun relevante sira.
“Ita hotu nia partisipasaun hatudu katak saneamentu la’ós responsabilidade hosi instituisaun ida de’it ka setór ida de’it. Saneamentu presiza asaun hamutuk no koordenadu hosi ita hotu no sosiedade tomak,” nia hatutan.
José Magno mos haktuir iha dékada rua liubá, Timor-Leste halo ona progresu importante iha área saneamentu no ijiene, inklui aumenta asesu ba servisu saneamentu báziku, hamenus prátika defekasaun iha fatin nakloke no hadi’a koñesimentu no prátika kona-ba ijiene.
Maibé, bazeia ba dadus hosi Programa Monitorizasaun Konjunta (JMP), besik 7 porsentu hosi populasaun sei kontinua halo defekasaun iha fatin nakloke, enkuantu besik 27 porsentu seidauk iha asesu ba servisu saneamentu báziku.
Nia subliña katak númeru sira-ne’e la’ós de’it estatístika, maibé reprezenta família, labarik, eskola, komunidade no ema ida-idak ne’ebé bele hasoru risku moras, kontaminasaun ambientál no kondisaun ne’ebé afeta dignidade no kualidade moris.
Tanba ne’e, tenke konsiente no kompriende katak saneamentu la’ós de’it kestaun infraestrutura. Saneamentu nu’udar problema kona-ba saúde públika, dignidade umana, protesaun ambientál, edukasaun, dezenvolvimentu ekonómiku no sustentabilidade nasionál.
Prosesu avaliasaun ba Roteiru Nasionál identifika ona área prioridade balun, inklui dezenvolvimentu sistema saneamentu ne’ebé reziliente ba mudansa klimátika, jestaun programa, finansiamentu sustentável, hadi’a sistema monitorizasaun no promosaun hahalok ijiene ne’ebé apropriadu.
Governante ne’e dehan munisípiu no komunidade tenke sai sentru iha implementasaun Roteiru Nasionál, tanba nesesidade saneamentu la hanesan entre munisípiu sira, ne’ebé iha diferensa jeográfika, ambientál, ekonómika, sosial no kulturál.
Roteiru Nasionál tenke define orientasaun komún, maibé tenke permite mós solusaun ne’ebé adapta ba realidade lokál. Munisípiu sira tenke sai parseiru sentrál iha implementasaun. Hanesan mós, komunidade sira mak tenke sai sentru hosi ita-nia intervensaun.
Nia hatutan katak infraestrutura ne’ebé konstrui ona maibé la uza ho loos, la mantein ka la adapta ba nesesidade komunidade, sei la fó rezultadu sustentável.
Tanba ne’e, presiza kombina infraestrutura, mudansa hahalok, edukasaun, partisipasaun komunidade no sistema manutensaun.
José Magno reafirma kompromisu Ministériu Saúde atu kontinua promove lideransa iha área saúde públika no servisu hamutuk ho setor sira hotu. Lideransa labele servisu mesak. Lideransa signifika knar atu koordena, atu fasilita, atu mobiliza no servisu hamutuk ho parseiru sira.
Susesu sei sukat hosi komunidade sira ne’ebé oras ne’e seidauk iha saneamentu, pratika nafatin defekasaun iha fatin nakloke, kondisaun di’ak liután iha eskola no unidade saúde, ijiene di’ak liután, protesaun di’ak liután ba rekursu naturál sira no komunidade ne’ebé saudavel no reziliente liután.
Nia subliña katak Timor-Leste iha oportunidade atu transforma saneamentu hosi dezafiu ida ne’ebé nafatin eziste sai prioridade nasionál ida ho resposta ne’ebé koordenadu no sustentável.
Nia mós afirma katak implementasaun Roteiru Nasionál presiza visaun, lideransa, investimentu no, liuliu, asaun kolektiva no intersetorial, hodi asegura família, eskola, unidade saúde no komunidade hotu iha asesu ba servisu saneamentu no ijiene ne’ebé seguru no adekuadu.
Hamutuк, bele transforma asaun intersetorial sai forsa nasionál ida atu hadi’a saúde no bem-estar povu Timor-Leste nian. No hamutuk, bele transforma dezafiu saneamentu sai istória susesu nasionál ida.
Jornalista: Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
UNICEF Apoia Timor-Leste Hametin Roteiru Nasionál Ba Saneamentu no Ijiene Sustentável
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt